Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tây Sơn – NguyễnSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiBắc NinhQuảng TrịHuếGia LaiThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn

Nguyễn Quang Toản (Cảnh Thịnh) và sự sụp đổ của nhà Tây Sơn (1792–1802)

Vua Cảnh Thịnh lên ngôi năm 10 tuổi, nội bộ chia rẽ, thất bại trước Nguyễn Ánh qua các trận vây Quy Nhơn, Thị Nại, mất Phú Xuân năm 1801 và bị bắt, bị xử năm 1802, kèm những chỗ nguồn ghi khác nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Mặt đầm nước rộng màu xám xanh gợn sóng dưới bầu trời nhiều mây, phía xa là dãy núi thấp ở đường chân trời.
Đầm Thị Nại ở Quy Nhơn (nay thuộc Gia Lai), nơi diễn ra trận thủy chiến đêm 16 tháng giêng Tân Dậu (28/2/1801) giữa thủy quân của Nguyễn Ánh và Vũ Văn Dũng. Ảnh hiện đại minh họa địa điểm.Dongson*vmvn, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Lên ngôi khi còn nhỏ

Nguyễn Quang Toản (1783–1802) là con trai của vua Quang Trung. Khi cha mất năm 1792, ông lên ngôi lúc mới 10 tuổi, đặt niên hiệu Cảnh Thịnh. Theo Nguyễn Quang Trung Tiến, nhà Tây Sơn từ đó suy yếu vì không có người đủ sức cầm chịch, nội bộ tranh chấp, ngoại thích lộng quyền, quyền lực tập trung vào cậu của vua là Thái sư Bùi Đắc Tuyên[1]. Tháng 9 năm 1793, khi Nguyễn Ánh đánh Nguyễn Nhạc ở Quy Nhơn, Phú Xuân đưa quân vào cứu; Nhạc mất tháng 11 năm ấy, quân Phú Xuân chiếm luôn đất đai của ông[1].

Chia rẽ trong triều

Nguyễn Quang Trung Tiến ghi tháng 6 năm 1795 tướng Vũ Văn Dũng giết Bùi Đắc Tuyên, rồi phái Nguyễn Văn Huấn vào Quy Nhơn giành binh quyền của Lê Trung và Trần Quang Diệu; Diệu đang đánh Diên Khánh, nghe tin bị nghi oan đành rút quân về[1]. Wikipedia kể thêm rằng Dũng vây cung buộc vua giao Tuyên, Diệu kéo quân về Phú Xuân rồi hòa giải với Dũng, sau đó vua rút binh quyền của Diệu[5]. Các sự việc về sau gồm việc Lê Trung bị Cảnh Thịnh cho chém (con rể Lê Trung là Lê Chất sang hàng Nguyễn Ánh), việc giết Nguyễn Văn Huấn, và việc Nguyễn Văn Bảo, con Nguyễn Nhạc, xin hàng Nguyễn Ánh rồi bị trừng trị. Các nguồn sắp xếp những việc này ở năm 1797 hay 1798 khác nhau[1][5]. Theo Nguyễn Quang Trung Tiến, sự nghi kỵ này khiến một bộ phận tướng lĩnh bỏ sang Nguyễn Ánh[1].

Vây Quy Nhơn và trận Thị Nại

Tháng 5 năm 1799 Nguyễn Ánh đánh Quy Nhơn lần thứ ba, Lê Chất hàng, tháng 7 trấn thủ Lê Văn Thanh đem hơn một vạn quân vào thành đầu hàng[1]. Tháng 1 năm 1800, Cảnh Thịnh sai Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng vào vây thành, nơi Võ Tánh giữ cầm chân hai tướng hơn một năm[1].

Theo Đại Nam thực lục qua bản dịch của Hồ Bạch Thảo, Dũng đóng hai thuyền lớn hiệu Định Quốc cùng hơn một trăm chiến thuyền chắn cửa Thị Nại, dựng hai đồn ở bãi Nhạn Châu và núi Tam Tòa. Đêm 16 tháng giêng Tân Dậu (28/2/1801), Nguyễn Ánh cho đánh úp; tướng Võ Di Nguy tử trận, Lê Văn Duyệt vẫn thúc quân, dùng hỏa công đốt thuyền Tây Sơn gần hết, Dũng thua chạy[2]. Số liệu thiệt hại rất chênh: Wikipedia nêu quân Tây Sơn mất 20.000 hoặc 40.000, quân Nguyễn mất 4.000, dựa một phần vào tài liệu Pháp và sách của Phạm Văn Sơn[6]. Các nguồn đọc được đều thuộc phía nhà Nguyễn hoặc người Pháp cùng thời, nên các con số cần dè dặt.

Mất Phú Xuân

Theo Hồ Bạch Thảo, Võ Tánh khuyên Nguyễn Ánh đánh thẳng Phú Xuân vì quân tinh nhuệ của Tây Sơn dồn cả ở Bình Định[2]. Ngày 5/6/1801 Nguyễn Ánh rời Thị Nại; ngày 12/6/1801 (Mậu Dần, mồng 3 tháng 5 âm lịch) quân Nguyễn lấy lại kinh đô, vì Quang Toản đem hết quân ra cửa Eo chống giữ nhưng quân tan vỡ, ông mang đồ quý chạy ra Bắc[2]. Nguyễn Quang Trung Tiến ghi ngày mất Phú Xuân là 15/6/1801[1]. Thành Bình Định hết lương, Võ Tánh và Ngô Tùng Châu tự kết liễu; Trần Quang Diệu vào thành rồi sai các tướng theo đường núi về cứu Phú Xuân, nhưng đạo quân này bị chặn, người hàng kẻ chết[2].

Ở Bắc Thành, Cảnh Thịnh đổi niên hiệu thành Bảo Hưng[5]. Tháng 12 năm 1801, ông cùng Nguyễn Quang Thùy đem khoảng ba vạn quân đánh vào; tháng 2 năm 1802 quân vượt sông Gianh nhưng thua nặng ở Nhật Lệ, tan vỡ phải chạy ra Bắc[1].

Bị bắt năm 1802

Tháng 6 năm 1802 Nguyễn Ánh lên ngôi, niên hiệu Gia Long, và đem quân ra Bắc; Nguyễn Quang Trung Tiến ghi từ 17 tháng 5 đến 17 tháng 6 âm lịch quân Nguyễn lần lượt chiếm Hoành Sơn, Nghệ An, Thanh Hoa và Thăng Long[1]. Theo Hồ Bạch Thảo, giữa tháng 7 Quang Toản cùng em là Quang Thiệu bỏ Thăng Long chạy lên Kinh Bắc, bị dân bắt cùng một số bộ hạ khi tới sông Xương Giang; Quang Thùy tự tử. Một đoạn khác trong cùng bài chép nơi bắt là Lạng Giang, và việc bắt do các cai tổng cùng dân hai huyện thực hiện, nên nơi bắt ghi khác nhau[3]. Gia Long đến thành Thăng Long ngày 20/7/1802[3]. Triều đình Nguyễn thưởng 200 mẫu ruộng cho dân Kinh Bắc vì bắt được ông[4].

Ngày mồng 7 tháng 11 (1/12/1802), sau lễ hiến phù ở Thái miếu, Đại Nam thực lục chép Quang Toản cùng các em Quang Duy, Quang Thiệu, Quang Bàn bị xử án lăng trì, cho năm voi xé xác; hài cốt Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ bị giã nát; Trần Quang Diệu và Vũ Văn Dũng cũng bị xử tử[4].

Những lý giải và điểm còn lệch

Nguyễn Quang Trung Tiến cho rằng sau Quang Trung không ai đủ sức làm lãnh tụ, dưới Cảnh Thịnh ngoại thích lấn lướt, các tướng ngang hàng bất phục nhau, nhiều người bỏ sang Nguyễn Ánh; ông cũng cho rằng chính sách của Nguyễn Ánh ở các vùng mới chiếm dần thay đổi sự ủng hộ của dân[1]. Đây là nhận định của một tác giả. Đại Nam thực lục còn chép Quang Toản sai người sang nhà Thanh xin quân nhưng vua Gia Khánh không cho; Thanh thực lục không chép việc này[2]. Ngày Phú Xuân thất thủ (12/6 hay 15/6/1801) và nơi bắt Quang Toản cũng được ghi khác nhau.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Nguyễn Quang Trung Tiến, Nguyễn Ánh – Gia Long: 200 năm nhìn lại, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2 (156), 2020, tr. 3–16 (VJOL), 2020

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11

  2. [2]

    Hồ Bạch Thảo, Lịch sử Việt Nam thời tự chủ: Vua Quang Toản (Bài 10) (trích dịch Đại Nam thực lục), nghiencuulichsu.com, 2026

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  3. [3]

    Hồ Bạch Thảo, Lịch sử Việt Nam thời tự chủ: Gia Long (Bài 2) (trích dịch Đại Nam thực lục), nghiencuulichsu.com, 2026

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Hồ Bạch Thảo, Lịch sử Việt Nam thời tự chủ: Gia Long (Bài 3) (trích dịch Đại Nam thực lục), nghiencuulichsu.com, 2026

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Nguyễn Quang Toản, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3

  6. [6]

    Trận Thị Nại (1801), Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót