Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tây Sơn – NguyễnCòn tranh luậnTỉnh, thành phố: Nghệ AnHuếGia LaiThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn

Bùi Thị Xuân (? – 1802): nữ đô đốc nhà Tây Sơn, giữa sử liệu và truyền thuyết Bình Định

Bùi Thị Xuân, vợ Trần Quang Diệu, nổi tiếng với đội tượng binh Tây Sơn và trận Trấn Ninh (1801–1802), bị bắt và hành hình năm 1802. Chính sử ít nhắc, phần lớn chi tiết đến từ sách kể chuyện, tường thuật nghe lại và truyền khẩu họ Bùi; bài tách các lớp nguồn.

Báo sai sót

Có nguồn · 7

Tượng thờ sơn thếp vàng một người phụ nữ ngồi trên bệ, đội mũ, mặc áo có họa tiết tròn ở ngực, hai tay đặt trước bụng; trước tượng có tấm biển chữ Hán ghi chức đô đốc Bùi thị Xuân và lư hương.
Tượng thờ đô đốc Bùi Thị Xuân trong Điện thờ Tây Sơn tam kiệt, Bảo tàng Quang Trung (Gia Lai). Đây là tượng thờ hiện đại, không phải chân dung đương thời.Bùi Thụy Đào Nguyên, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.

Tư liệu về bà: chính sử ít, truyền thuyết nhiều

Bùi Thị Xuân là một trong số rất ít phụ nữ được nhắc như tướng lĩnh của nhà Tây Sơn, nhưng tư liệu về bà mỏng hơn nhiều so với tiếng tăm. Một bài nghiên cứu văn học trên Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP.HCM (2024) lưu ý rằng phần Ngụy Tây trong Đại Nam chính biên liệt truyện không nhắc đến bà, còn bộ Việt sử tân biên của Phạm Văn Sơn chỉ ghi hoạt động của bà từ sau khi Nguyễn Huệ mất. Phần lớn chi tiết về xuất thân, võ nghệ và đời tư nằm trong sách Nhà Tây Sơn của Quách Tấn và Quách Giao: Quách Tấn sưu tầm tư liệu từ 1930 đến 1945, Quách Giao viết thành sách năm 1983[2]. Báo Gia Lai cho biết gia phả họ Bùi chưa tìm thấy, thư tịch và di vật bị tiêu hủy dưới triều Nguyễn, ngay cả ngày sinh của bà cũng chưa có tài liệu ghi lại[5].

Xuất thân và đội tượng binh

Bà là người thôn Xuân Hòa, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn (nay thuộc tỉnh Gia Lai, trước đây là huyện Tây Sơn, Bình Định), vợ của Trần Quang Diệu. Báo Gia Lai, dựa vào bảng tông đồ họ Bùi treo tại nhà tộc, kể cha bà là Bùi Đắc Chí, còn Bùi Đắc Tuyên, người làm Thái sư thời Cảnh Thịnh, là chú[5]. Theo Báo Thanh Niên thuật lại truyền thuyết địa phương, bà học võ nhà võ sư Ngô Mãnh (ông của Ngô Văn Sở) và nên duyên với Diệu sau khi cứu ông khỏi hổ[4]. Theo Quách Tấn và Quách Giao, nhóm "Tây Sơn ngũ phụng thư" do bà đứng đầu huấn luyện một đoàn tượng binh khoảng một trăm thớt voi và hơn hai nghìn nữ binh[2].

Vai trò của bà trong các trận lớn cũng được kể không giống nhau. Wikipedia tiếng Việt viết bà chỉ huy tượng binh trong trận mùa xuân Kỷ Dậu (1789) và chém tướng Xiêm ở Rạch Gầm[7]; còn bài của Báo Thanh Niên nói bà được giao giữ nội thành Phú Xuân nên không dự trận đánh quân Thanh ở Thăng Long[4].

Trấn Ninh, cuối 1801 – đầu 1802

Phần có sử liệu rõ hơn cả là cuộc chiến cuối cùng. Theo Lịch sử Việt Nam, tập 4, cuối tháng 5 năm 1801 vua Quang Toản bỏ Phú Xuân chạy ra Bắc; đến tháng 11, ông đem khoảng 30.000 quân bốn trấn và Thanh Hóa vượt sông Gianh vào tiếp ứng cho Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng đang bị kẹt ở Quy Nhơn. Cùng đi có Bùi Thị Xuân với 5.000 quân. Đầu tháng Giêng âm lịch năm 1802, Nguyễn Quang Thùy đánh sát lũy Trấn Ninh; quân Nguyễn bắn ra từ lũy và thả đá từ núi Đâu Mâu xuống. Quang Toản muốn rút, nhưng Bùi Thị Xuân vẫn cưỡi voi liều chết đánh tiếp từ sáng đến trưa. Rồi tin thủy binh Tây Sơn thua ở cửa Nhật Lệ đến nơi, bộ binh tự tan vỡ[1]. Như vậy "trận Trấn Ninh" kéo từ cuối 1801 sang đầu 1802, chứ không gói trong năm 1801.

Bị bắt

Cũng sách trên chép: ngày mồng 7 (tháng 6 âm lịch, 1802), quân Nguyễn bắt Trần Quang Diệu cùng vợ là Bùi Thị Xuân và nhiều tướng ở miền thượng đạo Nghệ An, thu 76 thớt voi đực; Võ Văn Dũng bị dân làng ở Nông Cống (Thanh Hóa) bắt[1]. Bản kể trong Báo Thanh Niên, theo Quách Tấn và Quách Giao, lại cho rằng bà ở lại Nghệ An gây dựng lực lượng, đi cứu Diệu rồi cõng chồng thoát thân nhưng cùng bị bắt[4].

Hành hình ở Phú Xuân

Nguồn cổ nhất mô tả cái chết là bản Relation của linh mục La Bissachère (viết năm 1807, Charles B. Maybon công bố năm 1920). Ông không chứng kiến mà kể lại lời một người của mình có mặt khi hành quyết, sau khi vua Gia Long về kinh đô nghỉ khoảng hai tháng. Theo bản kể đó, vị "Thiên-phô" (Maybon chú là Trần Quang Diệu) bị chém; con gái 14–15 tuổi bị voi quăng lên; người vợ, người từng chỉ huy quân, tiến thẳng tới con voi mà không chịu quỳ, đã quấn nhiều lớp lụa quanh chân và thân để khỏi lộ thân thể. Người kể còn nói con voi phải bị thúc mạnh mới quăng bà lên, như thể nhận ra chủ cũ; chính tác giả dùng lối nói "người ta kể" cho chi tiết ấy[3].

Báo Thanh Niên bổ sung chi tiết từ sách Võ nhân Bình Định: xe tù chở bà đi qua Bình Định trước khi giải về Phú Xuân[4]; Tuổi Trẻ ghi lời con cháu họ Bùi kể lính đốt pháo, đâm giáo cho voi hoảng loạn xéo lên bà[6]. Chính con cháu cũng lưu truyền một dị bản rằng bà thoát nạn lên núi ở ẩn, và nói rõ chi tiết này không có trong chính sử[6]. Họ Bùi cúng giỗ bà vào ngày 6 tháng 11 âm lịch tại từ đường khánh thành tháng 7 năm 2008[4]; nơi chôn bà đến nay chưa xác định được[5][6].

Nên đọc thế nào

Có thể xác nhận từ sử liệu khá chắc: bà là vợ Trần Quang Diệu, đi cùng Quang Toản trong chiến dịch Trấn Ninh 1801–1802 và bị bắt cùng chồng năm 1802. Các chi tiết còn lại, từ thuở học võ đến lời đối đáp với Nguyễn Ánh ở pháp trường, đều thuộc lớp truyền thuyết; những lời đối đáp ấy chỉ được Báo Gia Lai ghi là "tương truyền"[5].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (chương X: Triều Tây Sơn sụp đổ, tr. 483–488), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), tái bản 2017, 2017

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  2. [2]

    Nguyễn Thị Tịnh Thy, Diễn ngôn về người phụ nữ trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác từ điểm nhìn định giới, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, tập 21, số 12 (2024), tr. 2336–2347 (VJOL), 2024

    ISBN/DOI: 10.54607/hcmue.js.21.12.4590(2024) · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2

  3. [3]

    Pierre Jacques Le Mounier de La Bissachère, Charles B. Maybon (biên tập), La relation sur le Tonkin et la Cochinchine de M. de La Bissachère, missionnaire français (1807), publiée d'après le manuscrit des Archives des Affaires étrangères avec une introduction et des notes (tr. 116–122), Société de l'histoire des colonies françaises và Librairie Larose, Paris, 1920 (bản số hóa Internet Archive), 1920

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Hoàng Trọng, Tây Sơn thất hổ tướng – Kỳ 6: Nữ tướng chuyên luyện voi chiến, Báo Thanh Niên (thanhnien.vn), đăng 02/03/2013, 2013

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  5. [5]

    Bùi Quang Vinh, Sử xanh lưu danh "Cân quắc anh hùng", Báo Gia Lai (baogialai.com.vn), đăng 15/02/2019, 2019

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  6. [6]

    An Vi, Tháng giêng, viếng đô đốc Bùi Thị Xuân, Báo Tuổi Trẻ (tuoitre.vn), đăng 13/03/2026, 2026

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  7. [7]

    Bùi Thị Xuân, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót