Cao Bá Quát (1808–1855) và cuộc nổi dậy Mỹ Lương
Nhà thơ người Gia Lâm, đỗ cử nhân năm 1831, vướng vụ chữa quyển thi năm 1841 rồi bị đi hiệu lực ở Indonesia, cuối năm 1854 cùng Lê Duy Cự khởi sự ở Mỹ Lương (Sơn Tây) và tử trận đầu năm 1855. Bài nêu hành trạng, diễn biến cuộc nổi dậy và những chỗ nguồn ghi lệch nhau.
Có nguồn · 4

Xuất thân và đường thi cử
Cao Bá Quát tự Chu Thần, hiệu Cúc Đường và Mẫn Hiên, người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh cũ (nay thuộc Hà Nội)[1]. Sách Viện Sử học và Wikipedia tiếng Việt ghi ông sinh năm 1808, còn bài của Huyền Mai trên Tạp chí Khoa học xã hội và nhân văn VMOST ghi 1809 – 1855; bài này theo mốc 1808 nhưng nêu rõ hai cách ghi[1][2][4]. Theo Wikipedia, ông xuất thân trong gia đình nghèo có truyền thống làm thầy thuốc và có người em song sinh là Cao Bá Đạt[4].
Sách Viện Sử học chép ông đỗ cử nhân khoa thi năm 1831, nổi tiếng thông minh học giỏi nhưng mấy lần dự thi Hội đều phạm trường quy nên không đỗ[1]. Wikipedia kể thêm ông đỗ á nguyên ở trường thi Hà Nội năm 1831 nhưng bị Bộ Lễ xếp xuống hạng cuối trong số cử nhân[4].
Vụ chữa quyển thi năm 1841
Năm 1841, theo Wikipedia, ông được quan tỉnh Bắc Ninh tiến cử, triệu vào Huế làm hành tẩu bộ Lễ[4]. Báo Tuổi Trẻ thuật lại: kỳ thi Hương ở Thừa Thiên năm ấy, Cao Bá Quát làm sơ khảo cùng Phan Nhạ, thấy nhiều bài văn hay chữ tốt nhưng phạm húy nên cùng Nhạ dùng muội đèn sửa chữ trong 24 quyển để cứu thí sinh[3]. Việc bại lộ, Bộ Lễ và Viện Đô sát xử khép vào tội chém. Vua Thiệu Trị phúc thẩm, xét hai người làm vậy để cứu thí sinh nên giảm xuống giảo giam hậu; chủ khảo và phó chủ khảo bị cách chức, năm thí sinh được thi lại rồi đỗ cử nhân[3]. Huyền Mai cũng nhắc việc ông âm thầm sửa quyển thi ở kỳ thi Thừa Thiên năm 1841[2].
Sách Viện Sử học chỉ nói ông bị bắt đi hiệu lực ở Indonesia[1]. Wikipedia kể chi tiết hơn: ông bị giam gần ba năm, cuối năm Quý Mão (1843) được tạm tha, tháng 12 âm lịch xuống tàu Phấn Bằng theo trưởng đoàn Đào Trí Phú đến Giang Lưu Ba (nay thuộc Indonesia), tháng 7 năm 1844 về nước, được phục chức ở bộ Lễ nhưng chẳng bao lâu bị thải[4]. Các chi tiết về con tàu, người dẫn đoàn và ngày tháng chỉ thấy ở Wikipedia nên cần kiểm chứng thêm. Cũng theo Wikipedia, năm 1847 ông được gọi vào Huế làm ở Viện Hàn lâm, và năm 1850 bị đưa đi làm giáo thụ phủ Quốc Oai[4].
Cuộc nổi dậy Mỹ Lương (1854–1855)
Sách Viện Sử học chép ông vốn bất mãn với chính sách cai trị, từng làm thơ châm biếm quan lại đục khoét dân, và ở Quốc Oai đã ngầm tập hợp dân nghèo. Ông liên hệ các thủ lĩnh người Mường ở Hòa Bình là thổ ty Đinh Công Mỹ và Bạch Công Trấn, suy tôn Lê Duy Cự, con cháu nhà Lê, làm minh chủ và tự xưng quốc sư. Cùng tham gia có tiến sĩ Đinh Nhật Tân, hai học trò ở Hưng Yên là Vũ Văn Đống và Vũ Văn Úc, võ quan Nguyễn Hữu Vân và địa chủ Nguyễn Khắc Quyết ở Bắc Ninh; lực lượng được chia làm năm đơn vị[1].
Kế hoạch bị bại lộ, vua Tự Đức lệnh tổng đốc Hà Ninh Lâm Duy Hiệp lo dẹp. Cao Bá Quát từ Bắc Ninh vội trở lại Sơn Tây, nghĩa quân đánh phủ Ứng Hòa và huyện Thanh Oai vào tháng 11 âm lịch năm 1854. Vì năm ấy có nạn châu chấu hoành hành ở nhiều tỉnh Bắc Bộ, triều đình gọi họ là "giặc châu chấu"[1]. Ngày 19 tháng 12 âm lịch, nghĩa quân dàn trận từ Đồng Dương đến Thạch Bích nhưng phải rút; cánh quân của Quát đánh phủ thành Quốc Oai ở Sài Sơn rồi vượt sông Hồng sang Vĩnh Tường[1].
Đầu năm 1855, Tự Đức điều 1.500 quân từ Nghệ An, Thanh Hóa ra tiếp viện và treo thưởng 500 lạng bạc cho ai bắt sống Quát. Được người Thái và người Mường ở vùng núi Mỹ Lương bổ sung, ông đánh huyện lỵ Yên Sơn lần thứ hai, thất bại nặng và tử trận[1]. Wikipedia ghi ông bị suất đội Đinh Thế Quang bắn chết, thủ cấp bị bêu và giã nát; bài ấy cũng thừa nhận sự thật về cái chết của ông "vẫn còn nghi vấn"[4]. Sách Viện Sử học cho biết cuộc nổi dậy vẫn kéo dài và đến tháng 10 năm 1856 mới thất bại hoàn toàn[1].
Hậu quả và di sản
Huyền Mai viết rằng sau khi Quát chết trận và cuộc nổi dậy của Lê Duy Cự bị dẹp, triều Nguyễn tru diệt cả họ Cao, thu hủy và cấm lưu hành tác phẩm của ông; theo thống kê của Vũ Khiêu mà tác giả dẫn, nay còn 1.353 bài thơ và 21 bài văn xuôi[2]. Wikipedia chép cùng con số, kèm chi tiết người anh song sinh Cao Bá Đạt, khi làm tri huyện ở Thanh Hóa bị giải về Huế, đã tự vẫn dọc đường[4].
Cũng bài của Huyền Mai xếp ông vào trào lưu đề cao cảm xúc trong văn học Việt Nam thế kỷ XVIII–XIX, và nhắc rằng ông nổi tiếng nhờ hai hành động táo bạo là sửa quyển thi và tham gia cuộc nổi dậy của Lê Duy Cự[2].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Trương Thị Yến (chủ biên), Nguyễn Hữu Tâm (chương VIII), Lịch sử Việt Nam, tập 5: Từ năm 1802 đến năm 1858 (chương VIII, mục "Cuộc nổi dậy do Cao Bá Quát khởi xướng (1854–1855)", tr. 554–556), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), tái bản 2017; bản PDF của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Huyen Mai, Outlining the history of emotions in Vietnam: The case of Cao Ba Quat, The VMOST Journal of Social Sciences and Humanities, 68(2), 2026 (Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), 2026
ISBN/DOI: 10.31276/VMOSTJOSSH.2025.0022 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Minh Tự, Án nạn trường thi, Báo Tuổi Trẻ (tuoitre.vn), đăng 06/07/2012, 2012
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót