Ngọc Hân công chúa (1770–1799) và Ai tư vãn
Công chúa con vua Lê Hiển Tông, năm 1786 lấy Nguyễn Huệ, về sau là Bắc cung hoàng hậu của Quang Trung và tác giả khúc ngâm chữ Nôm Ai tư vãn. Bài nêu tiểu sử, đặc điểm tác phẩm và những ghi chép khác nhau về số phận bà cùng hai con sau 1792.
Có nguồn · 5

Xuất thân và cuộc hôn nhân năm 1786
Lê Ngọc Hân là con gái vua Lê Hiển Tông và Chiêu nghi Nguyễn Thị Huyền, người xã Phù Ninh, phủ Từ Sơn (nay thuộc Hà Nội)[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi bà sinh ngày 27 tháng 4 năm Canh Dần (1770) ở Thăng Long[5]. Thứ bậc của bà giữa các con vua không thống nhất: Võ Thanh Hương và nhóm Nguyễn Thị Hằng – Trần Thị Minh ghi bà là con thứ 21, Lịch sử Việt Nam của Viện Sử học gọi bà là con gái út, còn Wikipedia ghi "thứ 9 hoặc thứ 21"[1][2][3][5].
Năm 1786, sau khi Nguyễn Huệ ra Bắc diệt họ Trịnh, vua Lê gả bà cho Huệ khi bà mới 16 tuổi, và bà theo chồng về Phú Xuân[1][2][3]. Wikipedia kể thêm rằng Nguyễn Hữu Chỉnh làm mối; các nguồn hạng A không nhắc chi tiết này[5].
Danh vị dưới triều Tây Sơn
Khi Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, sách Viện Sử học chép Lê Ngọc Hân được lập làm Bắc cung hoàng hậu, cùng đợt với việc phong con đích Nguyễn Quang Toản làm thái tử[3]. Võ Thanh Hương và Wikipedia lại kể thành hai bước: năm 1788 bà là Hữu cung hoàng hậu, đến năm 1789, sau chiến thắng quân Thanh, mới là Bắc cung hoàng hậu[1][5]; nhóm Nguyễn Thị Hằng – Trần Thị Minh cũng đặt danh hiệu Bắc cung vào năm 1789[2]. Bà có hai con với nhà vua, một công chúa và một hoàng tử; Wikipedia nêu tên là Nguyễn Thị Ngọc Bảo và Nguyễn Quang Đức[1][5].
Ai tư vãn
Quang Trung mất đột ngột năm 1792, khi Ngọc Hân mới 22 tuổi và hai con còn nhỏ[1][4]. Bà viết Ai tư vãn, một khúc ngâm chữ Nôm gồm 164 câu theo thể song thất lục bát[1][2]. Võ Thanh Hương gọi đây là tác phẩm duy nhất bà viết để khóc chồng[1]; Wikipedia chỉ nói tương truyền bà còn viết một bài tế vua Quang Trung[5].
Hai bài nghiên cứu hạng A cùng nhấn vào điểm khác biệt của tác phẩm. Các khúc ngâm cùng thời như Chinh phụ ngâm và Cung oán ngâm lấy nhân vật hư cấu làm người nói, còn Ai tư vãn xuất phát từ người thật, việc thật, và giọng người vợ góa hòa với giọng một hoàng hậu lo cho vận nước[1][2]. Nhóm Nguyễn Thị Hằng – Trần Thị Minh phân tích hệ từ ngữ biểu tượng để diễn tả nỗi cô đơn, nhớ thương và mất mát, và cho đây là tiếng nói trực tiếp của một người phụ nữ chứ không phải giọng nữ do tác giả nam mượn lời[2].
Về quan hệ với Chinh phụ ngâm, Thuần Phong (1953) cho rằng Ai tư vãn chịu ảnh hưởng bản dịch Nôm của Đoàn Thị Điểm. Nhóm Nguyễn Thị Hằng – Trần Thị Minh xem lại: bản dịch Nôm Chinh phụ ngâm được ghi nhận sớm nhất vào năm 1902, có dấu vết một bản khoảng 1815, trong khi Ai tư vãn ra đời giữa 1792 và 1799, nên khó có chuyện tác giả đọc bản Nôm ấy; họ cũng thừa nhận niên đại văn bản còn sót lại chưa phản ánh hết việc lưu truyền[2]. Sách Viện Sử học xếp Lê Ngọc Hân cùng Phan Huy Ích, Nguyễn Huy Lượng vào số những nhà văn Nôm nổi bật thời Tây Sơn, khi Quang Trung đề cao chữ Nôm[3].
Những năm cuối đời
Sau khi Quang Trung mất, Quang Toản lên ngôi, niên hiệu Cảnh Thịnh. Theo Wikipedia, dẫn bài của Chu Quang Trứ, bà mất quyền lực, đưa con ra khỏi cung ở Phú Xuân và sống trong chùa Kim Tiền (Dương Xuân, Huế) với danh nghĩa thờ chồng nuôi con; bà mất ngày 8 tháng 11 năm Kỷ Mùi, tức 4 tháng 12 năm 1799[5]. Võ Thanh Hương và nhóm Nguyễn Thị Hằng – Trần Thị Minh đều ghi năm mất là 1799; Cảnh Thịnh truy tôn bà là Như Ý Trang Thận Trinh Nhất Vũ hoàng hậu (Wikipedia chép "Nhu Ý Trang Thuận Trinh")[1][2][5]. Wikipedia cho biết Phan Huy Ích soạn các bài văn tế bà, về sau chép trong Dụ Am văn tập[5].
Con cái và hài cốt: các ghi chép khác nhau
Những gì xảy ra sau năm 1801 được kể không giống nhau. Báo Dân Việt viết rằng khi Nguyễn Ánh chiếm Phú Xuân (tháng 5 năm 1801), hai con của bà bị bắt; bài dẫn một bức thư của sĩ quan Pháp Barizy đề ngày 16 tháng 7 năm 1801, cho rằng hai người bị giết vào tháng 11 năm 1801 và dẫn Đại Nam thực lục chép hai người nằm trong số 31 người bị "cắt nát thây"[4]. Wikipedia, theo tộc phả họ Nguyễn Đình, lại ghi hoàng tử Quang Đức mất ngày 23 tháng 12 năm 1801 khi 10 tuổi và công chúa Ngọc Bảo mất ngày 18 tháng 5 năm 1802 khi 12 tuổi[5]. Đoạn Đại Nam thực lục mà Dân Việt trích chỉ nói con trai, con gái bà "chết non cả"[4]. Bài này không kết luận giữa các cách kể ấy.
Về hài cốt, cả Dân Việt và Wikipedia cùng kể bà Nguyễn Thị Huyền đưa hài cốt ba mẹ con về làng Nành (xã Phù Ninh, nay thuộc Gia Lâm, Hà Nội), dựng mộ và đền. Đến thời Thiệu Trị, do một vụ tố giác, đền bị phá, mộ bị đào, hài cốt bị vứt xuống sông; Dân Việt ghi năm 1842[4][5]. Chi tiết ai là người chuyển hài cốt thì khác nhau: Đại Nam thực lục, theo đoạn trích của cả hai nguồn, nói một "ngụy đô đốc tên Hài" lén đưa về khoảng đầu thời Gia Long, còn tộc phả theo Wikipedia nói bà Huyền thuê người đi và ngày an táng là 16 tháng 7 năm 1804[4][5].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Trần Thị Vinh (chủ biên), Lịch sử Việt Nam, tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII (chương VIII, IX; tr. 371–372, 406, 429), Nxb Khoa học xã hội (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam); bản PDF của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi, 2013
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
- [5]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót