Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tây Sơn – NguyễnCòn tranh luậnTỉnh, thành phố: Hà NộiHuếThời kỳ: Tây Sơn – Nguyễn

Bà Huyện Thanh Quan và thơ Nôm Đường luật: tiểu sử và những điểm còn tranh luận về văn bản

Nữ sĩ nửa đầu thế kỷ XIX nổi tiếng với vài bài thơ Nôm Đường luật như Qua Đèo Ngang, Thăng Long thành hoài cổ. Bài tóm lược tiểu sử, danh sách thơ được gán cho bà, các dị bản và những chỗ nguồn ghi khác nhau về họ tên, năm tháng, văn bản.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Bảng chữ Nôm đen trên nền trắng gồm tám dòng, mỗi dòng bảy chữ, là bài thơ thất ngôn bát cú Qua Đèo Ngang.
Bài thơ Qua Đèo Ngang dàn bằng chữ Nôm, do người dùng Lachy70 tạo trên Wikimedia Commons. Đây là bản dàn chữ bằng phông hiện đại, không phải bản chép tay hay bản in lịch sử.Lachy70, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.

Người được gọi là Bà Huyện Thanh Quan

Bà Huyện Thanh Quan là tên gọi dân gian của một nữ sĩ sống vào nửa đầu thế kỷ XIX, được nhớ đến qua vài bài thơ Nôm viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật. Tên gọi này theo chức quan của chồng, từng làm tri huyện Thanh Quan (vùng Đông Hưng, Thái Bình cũ)[1]. Cổng thông tin tỉnh Thừa Thiên Huế, trong mục giới thiệu tên đường Bà Huyện Thanh Quan ở thành phố Huế, ghi bà sinh năm Ất Mùi (1805), mất năm Mậu Thân (1848), quê làng Nghi Tàm bên Hồ Tây, Hà Nội[1].

Tiểu sử và những chỗ nguồn ghi khác nhau

Theo trang trên, vua Minh Mạng sung bà vào triều làm Cung Trung giáo tập, dạy học cho công chúa và cung nhân. Năm 1847 chồng mất, bà đưa bốn con nhỏ từ Huế về Nghi Tàm rồi qua đời năm sau, thọ 43 tuổi. Cũng trang ấy cho biết bà sáng tác khá nhiều thơ Nôm nhưng phần lớn đã thất lạc[1].

Các nguồn không thống nhất ở nhiều điểm. Về họ tên, trang của tỉnh Thừa Thiên Huế ghi tên thật là Ngô Thị Hinh và chú rằng tài liệu trước đây chép Nguyễn Thị Hinh[1]; Wikipedia tiếng Việt vẫn dùng Nguyễn Thị Hinh[3]. Tên chồng được chép là Lưu Nguyên Ôn (còn gọi Lưu Nghi) trên trang của Huế[1]; Wikipedia tiếng Việt kể thêm các cách ghi Lưu Nghi (Dương Quảng Hàm), Lưu Nghị (Thanh Lãng, Thu Hằng) và Lưu Nguyên Uẩn (Nam thi hợp tuyển)[3]. Quê bà được ghi là huyện Từ Liêm[1], huyện Vĩnh Thuận[3], hoặc huyện Hoàn Long, Hà Đông (theo Dương Quảng Hàm, do Wikipedia dẫn)[3]. Thời điểm vào cung được ghi là đời Minh Mạng, nhưng có thuyết cho rằng đời Tự Đức[3]. Đỗ Lai Thúy thì viết rằng không rõ năm sinh, năm mất của bà, chỉ suy từ năm sinh, năm mất của chồng (1804–1847) rằng bà sống dưới triều Nguyễn[2].

Wikipedia còn ghi cha bà là Nguyễn Lý (đỗ thủ khoa năm 1783) và bà theo học Phạm Quý Thích[3]; chi tiết này chỉ thấy ở nguồn bách khoa mở, bài không tự kiểm.

Những bài thơ được gán cho bà

Danh sách thơ của bà không cố định. Đỗ Lai Thúy dẫn tám bài mà "nhiều học giả" kể ra: Thăng Long thành hoài cổ, Qua chùa Trấn Bắc, Qua Đèo Ngang, Chiều hôm nhớ nhà, Nhớ nhà, Tức cảnh chiều thu, Cảnh đền Trấn Võ và Cảnh Hương Sơn; Wikipedia tiếng Việt kê gần như tương tự[2][3]. Theo Đỗ Lai Thúy, bốn bài đầu chắc chắn là của bà vì thống nhất về tư tưởng và phong cách; Nhớ nhà giống một dị bản của Chiều hôm nhớ nhà; hai bài Tức cảnh chiều thu và Cảnh đền Trấn Võ gần phong cách Hồ Xuân Hương hơn; bài Cảnh Hương Sơn cũng không hợp với phong cách bà[2]. Đây là nhận định phê bình dựa trên phong cách, không phải bằng chứng văn bản học.

Dị bản và các giả thuyết về văn bản

Ngay những bài nổi tiếng nhất cũng có chỗ khác nhau. Câu cuối bài Qua chùa Trấn Bắc, Đỗ Lai Thúy chọn "Ngơ ngẩn lòng thu khách bạc đầu" thay cho dị bản "Khéo ngẩn ngơ thay lũ trọc đầu", vì ông thấy dị bản sau mang không khí thơ Hồ Xuân Hương[2]. Câu bốn bài Qua Đèo Ngang được chép "chợ mấy nhà" trên trang của Huế và trong bài của Đỗ Lai Thúy[1][2], còn Wikipedia tiếng Việt chép "rợ mấy nhà"; theo bài ấy, nhiều người nghiên cứu cho rằng ở Đèo Ngang khó có chợ, còn "rợ" (cũng đọc rớ, cái vó hay nhà tạm) hợp lý hơn[4].

Một giả thuyết khác nằm trong bài của Nguyễn Vĩnh Tráng đăng trên trang t-van.net: sách Contes et légendes du pays d'Annam của Lê Văn Phát (viết năm 1913, in lần hai ở Sài Gòn năm 1925) có truyện về con chim cuốc kèm một bài "Đèo Ngang" vô danh với nội dung gần giống bài của bà. Tác giả đặt câu hỏi liệu bà có trau chuốt lại một bài có trước hay không, nhưng cũng thừa nhận đó có thể chỉ là giai thoại dân gian cũ[5]. Bài này chưa đối chiếu được sách của Lê Văn Phát, nên đây chỉ là giả thuyết chưa kiểm chứng.

Cách đọc thơ bà

Trong phê bình, thơ bà thường được xếp vào dòng hoài cổ. Theo lời Wikipedia dẫn, Phạm Thế Ngũ cho rằng tâm sự hoài Lê là tâm trạng chung của nhiều nho sĩ Bắc Hà, nhưng ở bà nó nghiêng về tình cảm với quá khứ của tiền nhân và gia đình hơn là sự tiếc nuối chính trị. Nguyễn Lộc nhận xét bà hay tả thiên nhiên lúc chiều tà như tranh thủy mặc, còn tình cảm là nỗi nhớ quá khứ vàng son[3]. Đỗ Lai Thúy phân tích sâu hơn: theo ông, "hoài Lê" trong thơ bà dần thành biểu tượng của một quá khứ chung chung; thơ dùng nhiều danh từ Hán Việt, bóng chiều tà lặp lại như từ khóa, và nhân vật trữ tình thường là người lữ thứ[2]. Đó là những cách đọc, không phải kết luận duy nhất.

Giai thoại cần thận trọng

Nhiều giai thoại gắn với bà, như chuyện bà thảo đơn giúp dân Nghi Tàm xin miễn cống chim sâm cầm. Chính Wikipedia tiếng Việt chỉ ra rằng các mốc thời gian được nêu cho việc này (năm 1870, hoặc lệ cống có từ 1857) đều sau khi bà mất năm 1848, nên giai thoại không khớp với tiểu sử[3]. Vì vậy bài này không dùng giai thoại làm dữ kiện.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Bà Huyện Thanh Quan (mục Thông tin đường phố, thành phố Huế), Cổng thông tin điện tử tỉnh Thừa Thiên Huế (thuathienhue.gov.vn), bản lưu Internet Archive ngày 24/11/2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026 · Bản lưu trữ

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  2. [2]

    Đỗ Lai Thúy, Bà Huyện Thanh Quan, người đi dọc những Đèo Ngang, Báo Pháp Luật TP.HCM (nay lưu trên tuoitre.vn), đăng ngày 11/02/2008, theo VietNamNet, 2008

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  3. [3]

    Bà Huyện Thanh Quan, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9

  4. [4]

    Qua đèo Ngang, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩

  5. [5]

    Phí Ngọc Hùng (Ngộ Không), Nguyễn Vĩnh Tráng, Ngộ Không: Tác giả và tác phẩm – Bà Huyện Thanh Quan (kèm bài "Phải chăng Bà Huyện Thanh Quan đã trau chuốt lại bài thơ Đèo Ngang nguyên thủy?" của Nguyễn Vĩnh Tráng), T.Vấn và Bạn Hữu (t-van.net)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót