Đặng Huy Trứ (1825–1874): nhà cải cách và người mở hiệu ảnh đầu tiên ở Hà Nội
Quan triều Tự Đức quê Huế, đi công cán Quảng Đông năm 1865 và 1867–1868, mở hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường ở Hà Nội năm 1869 và viết Từ thụ yếu quy bàn về nạn hối lộ. Bài nêu hành trạng, các tác phẩm và những chỗ nguồn ghi khác nhau.
Có nguồn · 6

Xuất thân và con đường khoa cử
Đặng Huy Trứ sinh ngày 16/5/1825 ở làng Thanh Lương (nay thuộc phường Hương Xuân, Huế) trong một gia đình nho học; quê gốc ở làng Bát Vọng[2][6]. Ông tự là Hoàng Trung, hiệu Vọng Tân và Tĩnh Trai (còn chép Võng Tân, Tỉnh Trai)[1][2][5]. Theo Trần Đức Anh Sơn, năm 1843 ông đỗ cử nhân khi mới 18 tuổi. Năm 1847 ông trúng thi Hội, nhưng ở kỳ thi Đình, vì dùng chữ bất cẩn phạm vào "quý hương" của nhà vua, ông bị cách cả học vị tiến sĩ lẫn cử nhân và bị phạt 100 roi[1]. Quảng Văn Quý và Wikipedia kể ngắn hơn: bài thi phạm húy nên ông bị cách và cấm thi, tám năm sau nhờ một vị quan lớn tâu xin mới được thi lại và đỗ tiến sĩ năm 1855[2][6]. Trần Đức Anh Sơn lại chép rằng năm 1855 ông được vua Tự Đức ân xá cho dự thi Hội[1].

Làm quan và các chuyến đi Quảng Đông
Từ năm 1856–1857, ông lần lượt làm thông phán Ty Bố chính Thanh Hóa, tri huyện Quảng Xương, tri phủ Thiên Trường (Nam Định), rồi về Huế làm hàn lâm viện trước tác, ngự sử[1][2]. Đầu năm 1864, khi Quảng Nam hạn nặng, ông được cử làm Bố chính Quảng Nam. Theo Trần Đức Anh Sơn, ông xin thay những tri phủ, tri huyện bất tài, tổ chức cứu đói, khơi sông, đề nghị lập kho nghĩa thương và nghĩa trang; phần lớn kiến nghị được triều đình chấp thuận[1].
Năm 1865, ông cải trang thành người Thanh sang Quảng Đông để "thám phỏng dương tình", tức dò xét tình hình các nước phương Tây. Đi cùng là hai quan khác: Chu Văn Khoa lo mua hàng cho nhà vua, còn Nguyễn Tăng Doãn kiểm tra và tiếp nhận chiếc tàu hơi nước do những thợ được triều đình cử đi học làm ở Hương Cảng[1]. Từ tháng 6/1867 đến cuối 1868 ông sang Quảng Đông lần hai, ốm nặng nên phải ở lại hơn một năm; trong thời gian ấy ông viết Từ thụ yếu quy và vài tác phẩm khác, rồi tìm mua tân thư, binh thư, máy móc, vũ khí gửi về nước[1]. Wikipedia chép ông mua cho triều đình 239 khẩu "quá sơn pháo" và nằm nhà thương chín tháng[6]. Vì là nhiệm vụ bí mật nên các chuyến đi này không được chính sử triều Nguyễn ghi lại[1].
Hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường
Cũng theo Trần Đức Anh Sơn, ở Quảng Đông ông tìm hiểu kỹ thuật nhiếp ảnh và đặt mua thiết bị, vật tư nghề ảnh lẫn nghề in. Về nước, ông ở lại Hà Nội làm thương biện tỉnh vụ; ngày 2 tháng 2 năm Kỷ Tị (14/3/1869) ông khai trương hiệu ảnh Cảm Hiếu Đường ở phố Thanh Hà, rồi mở nhà in Trí Trung Đường để khắc in tân thư, binh thư[1]. Báo Tuổi Trẻ (2025), tường thuật lễ kỷ niệm 200 năm ngày sinh, gọi đây là hiệu ảnh đầu tiên của Việt Nam và tôn ông là ông tổ nghề nhiếp ảnh[5]. Đó là danh hiệu tôn vinh; các nguồn dùng ở đây không đối chiếu với những người chụp ảnh khác cùng thời. Báo này và Wikipedia còn gọi ông là người đầu tiên đưa kỹ nghệ đóng tàu phương Tây vào Việt Nam[5][6]; theo Trần Đức Anh Sơn, việc đóng tàu ở Hương Cảng do thợ triều đình cử đi học làm, nên cách nói ấy cần hiểu thận trọng[1].
Từ thụ yếu quy và quan niệm làm quan
Từ thụ yếu quy ("từ" là từ chối, "thụ" là nhận) bàn về nguyên tắc từ chối và nhận quà biếu của người làm quan[2][4]. Sách có bốn tập, nhưng số trang được ghi khác nhau: 650 trang (Wikipedia), 900 trang (Quảng Văn Quý), còn Võ Thị Quỳnh ghi nguyên bản khoảng 2.000 trang với 2.017 dẫn chứng, so với bản dịch của Nguyễn Văn Huyền và Phạm Tuấn Khánh chỉ 206 trang (Quảng Văn Quý ghi 216 trang)[2][3][6]. Sách nêu 104 kiểu hối lộ phải từ chối và 5 trường hợp có thể nhận, đều là quà tình cảm bằng sản vật bình dị, không nhận tiền bạc[2][3][4]. Nhiều ví dụ lấy từ thực tế Quảng Nam – Hội An, như hối lộ để nhập hộ tịch Minh Hương hay để xin bỏ đê bối, cừ sông[2]. Theo Quảng Văn Quý, nhiều nhà nghiên cứu xem đây là tác phẩm kinh điển đầu tiên của nước ta về chống tham nhũng[2]; Dương Trung Quốc gọi nó là "cẩm nang" trị nước[4].
Những năm cuối và đánh giá
Năm 1869 ông làm thương biện tỉnh vụ Hà Nội rồi khâm phái thương biện quân vụ Sơn – Hưng – Tuyên; năm 1871 làm bang biện quân vụ Lạng – Bằng – Ninh – Thái. Cuối năm 1873, sau khi Pháp đánh Hà Nội, ông cùng Hoàng Kế Viêm lui về Đồn Vàng (Hưng Hóa) và mất ngày 7/8/1874 tại xã Cao Lăng; vua Tự Đức sai đưa thi hài về quê, cấp 100 quan tiền[1]. Sách Đại Nam nhất thống chí tiếc rằng ông có chí lớn, đang trù tính nhiều việc thì mất sớm; Phan Bội Châu xếp ông vào những người "trồng mầm khai hóa" đầu tiên[4]. Wikipedia thêm rằng công cuộc canh tân của ông bị bỏ dở sau khi mất[6].
Một số mốc cũng lệch giữa các nguồn: Trần Đức Anh Sơn ghi ông làm biện lý bộ Hộ và đề xuất lập Ty Bình chuẩn ở Hà Nội từ năm 1866, còn Wikipedia ghi năm 1868[1][6]; thời gian làm quan được ghi là 12 năm (Quang Nguyễn) hoặc 18 năm (Wikipedia)[4][6].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Võ Thị Quỳnh, 104 kiểu mua bán lương tâm trong "Từ thụ yếu quy", Tạp chí Sông Hương, số 127 (tháng 9/2009), đăng ngày 16/11/2009, 2009
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
- [5]
Minh An, Kỷ niệm 200 năm ngày sinh ông tổ nhiếp ảnh Việt Nam, Tuổi Trẻ Online, đăng ngày 16/05/2025, 2025
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót