Giày, hài và dép của người Việt xưa
Người Việt xưa phần lớn đi chân đất; hia, giày chủ yếu thuộc triều phục của quan từ năm 1059. Bài tổng hợp ghi chép của sứ thần và giáo sĩ nước ngoài, tư liệu Nhật cuối thế kỷ XVIII về giày thêu ở Gia Định, truyền thuyết tổ nghề giày Phong Lâm và nêu chỗ các nguồn lệch nhau.
Có nguồn · 5

Thói quen đi chân đất
Người Việt xưa nổi tiếng là ít đi giày dép. Trần Thị Thu Lương (2015), tổng hợp từ công trình của Trần Quang Đức, nhận xét rằng trong đời sống hằng ngày người Việt ít mang giày dép mà thường đi chân đất[1]. Sách Trung Hoa mô tả người Việt thời Lý là "đi đất, sang hèn đều như vậy" (Chu Khứ Phi, sách Lĩnh ngoại đại đáp)[1][2]. Sứ thần nhà Nguyên Trần Cương Trung, khoảng năm 1292–1293 (hai nguồn ghi lệch một năm), kể dân đều đi đất, da chân dày nên leo núi nhanh, nhưng cũng có người đi giày và bỏ giày khi vào cung điện[1][2]. Một ghi chép khác dẫn lại cho rằng chỉ người cao sang mới đi giày da[1].
Lê Quý Đôn giải thích thói quen này bằng khí hậu: nước nóng ẩm, dân thường không đội khăn, không đi giày cho thuận tiện hoạt động, lâu thành tục khó đổi[1][2]. Giáo sĩ phương Tây thế kỷ XVII cũng ghi nhận như vậy. Cristoforo Borri, ở Đàng Trong những năm 1618–1622, viết rằng người Việt không biết đóng giày, và nhà giàu ở quê khi đi dự lễ trọng thường cắp giày vào nách, đến nơi mới đi[2]. Giovanni Filippo de Marini, ở Đàng Ngoài đầu thập niên 1670, cho rằng sau khi thoát ách đô hộ, người Việt xõa tóc và đi chân trần như biểu tượng của tự do[2]. Đây là lời kể của người ngoài, mô tả số đông chứ không nói hết mọi tầng lớp: chính các nguồn cũng cho thấy người có điều kiện vẫn đi giày.
Hia và hài của quan lại
Theo Đại Việt sử ký toàn thư (qua trích dẫn của Báo Giáo dục và Thời đại), mùa thu tháng 8 năm 1059, Lý Thánh Tông ngự điện Thủy Tinh, truyền các quan đội mũ phốc đầu và đi hia mới được vào chầu; việc đội mũ phốc đầu, đi hia bắt đầu từ đó[2]. Bộ sử triều Nguyễn Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép là đi giày và bít tất lụa[2]. Trước đó, sứ thần nhà Tống là Tống Cảo từng thấy vua Lê Hoàn ở Hoa Lư đi chân đất[2].
Quy định triều phục không có nghĩa quan lại lúc nào cũng mang hia. Theo bài báo, ảnh tư liệu của người Pháp chụp triều Nguyễn cho thấy nhiều thị vệ, hoạn quan, nữ quan trong cung Huế vẫn đi chân đất đến đầu thế kỷ XX[2]. Thái Đinh Lan, ghi chép năm 1835 thời Minh Mạng, cũng viết rằng quan viên Việt Nam ra ngoài đều đi chân đất[1]. Hia, hài về sau còn gắn với đồ thờ và lễ phục. Theo Bùi Quang Khánh (2024), truyền thuyết kể ông tổ nghề thêu dạy mỗi làng Ngũ Xã một kỹ thuật riêng (đồ vải thờ; giày, hia, lọng, nón, quạt; khăn áo), và làng Đông Cứu (Thường Tín, Hà Nội) ngày nay vẫn thêu hia, hài, lọng, tàn tán, trang phục tế và thờ Mẫu[3].
Giày thêu qua tư liệu Nhật Bản cuối thế kỷ XVIII
Đoàn Lê Giang (2015) giới thiệu bộ An Nam kỷ lược cảo của học giả Nhật Kondo Juzo, hoàn thành năm 1796, dựa trên lời kể và hình vẽ của các thủy thủ Nhật bị bão dạt đến Gia Định rồi trở về năm 1795[4]. Chú thích bên một hình vẽ giày ghi rằng giày làm bằng lụa, len hoặc vải bông, nhiều màu, có thêu hoa, đế bằng da[4]. Đây là tư liệu gián tiếp qua người Nhật, và bài viết không nói rõ hình vẽ thuộc vùng nào, nhưng là một trong ít hình ảnh còn lại về giày dép cuối thế kỷ XVIII.
Nghề đóng giày da
Nghề giày da thường được kể gắn với việc đi sứ. Theo thần tích đền tổ nghề giày dép ở Thăng Long mà Báo Giáo dục và Thời đại thuật lại, năm 1565 tiến sĩ Nguyễn Thời Trung cùng Phạm Đức Chính, Phạm Sỹ Bôn, Phạm Thuần Chính, đều quê làng Phong Lâm (Hải Dương), theo sứ đoàn sang Trung Quốc, học nghề thuộc da, đóng giày ở Hàng Châu rồi về truyền cho dân làng[2]. Người làng lên Thăng Long mở hiệu ở các phố Hàng Hành, Hàng Giầy, Bảo Khánh và lập đền thờ tổ nghề (đền Phả Trúc Lâm, số 16 ngõ Hàng Hành)[2].
Một bài báo khác về ông Vũ Văn Chầm, người làng Phong Lâm (xã Hoàng Diệu, Gia Lộc, Hải Dương cũ, nay thuộc Hải Phòng), lại nói nơi này là quê hương ba vị tổ sư nghề thuộc da, làm giày dép từ đời vua Lê Thánh Tông cuối thế kỷ XV[5]. Hai nguồn lệch nhau về niên đại (1565 và thế kỷ XV) và về huyện của làng (Tứ Kỳ hay Gia Lộc), nên bài nêu cả hai mà không chọn.
Đến đầu thế kỷ XX
Theo Báo Giáo dục và Thời đại, cho đến đầu thế kỷ XX người Việt đi giày dép vẫn là thiểu số; binh lính và lại mục ở thôn quê chủ yếu còn đi chân đất[2]. Các nguồn dùng ở đây phần lớn là báo chí và bài tổng hợp trích lại sử liệu, chưa đối chiếu được với bản gốc Toàn thư, Cương mục hay sách của các sứ thần, nên các câu trích trên cần xem là gián tiếp.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Bùi Quang Khánh, Làng thêu Đông Cứu - mô hình phát triển của nghề thủ công truyền thống trong xã hội hiện đại, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, Chuyên san Khoa học xã hội và Nhân văn, số 03, tập 01 (5/2024), tr. 147–157, 2024
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Đoàn Lê Giang, Hình ảnh Việt Nam 200 năm trước qua sách Nhật Bản, Tạp chí Xưa & Nay, số Xuân 2015 (bản PDF do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh lưu), 2015
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
Hoàng Thư, Thương hiệu giày da từng nức tiếng Sài Gòn, sáng lập bởi truyền nhân đời thứ 18 của dòng họ làm giày dép, Báo Pháp luật Việt Nam (mục Doanh nhân), đăng ngày 18/10/2020, 2020
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót