Áo dài Le Mur của Cát Tường và cuộc vận động cải cách y phục trên báo Phong Hóa (1934)
Năm 1934, họa sĩ Nguyễn Cát Tường (Le Mur) giới thiệu kiểu áo dài tân thời trên tuần báo Phong Hóa. Bài nêu chuyên mục Vẻ đẹp riêng, đặc điểm kiểu áo, phản ứng dư luận và tranh luận về vai trò của Lê Phổ, cùng các điểm nguồn ghi lệch nhau.
Có nguồn · 7

Chuyên mục "Vẻ đẹp riêng" trên Phong Hóa
Nguyễn Cát Tường (1912–1946), quê Sơn Tây, tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Đông Dương và ký tên Le Mur hay Lemur: chữ "tường" (bức tường) được ông dịch sang tiếng Pháp là le mur[1][3]. Ngày 11/2/1934, trên số Xuân của tuần báo Phong Hóa (số 85), nhà văn Nhất Linh mở chuyên mục "Vẻ đẹp riêng tặng các bà các cô" và giao cho ông phụ trách; ông vừa viết bài vừa vẽ mẫu[1][3]. Những bài đầu phân tích điều bất tiện của y phục nữ truyền thống, đề nghị đổi sao cho hợp thời tiết bốn mùa, tốt cho sức khỏe và thoải mái khi cử động[3]. Năm 1936 Phong Hóa đổi tên thành Ngày Nay, ông vẫn tiếp tục mục này[3][5].

Kiểu áo mới
Theo Tạp chí Sông Hương, Cát Tường giữ nền áo tứ thân, ngũ thân nhưng cho thu hẹp phần eo ("hơi chật ở chỗ bụng") để phân biệt vòng ngực với vòng eo, thu hẹp tà từ bụng trở xuống, viền đăng-ten ở lai áo và cho ống quần rộng dần từ đầu gối xuống chân[1]. Cổ cao khít, cài khuy được thay bằng nhiều kiểu cổ hở (cổ bẻ, cổ viền, cổ trái tim...), còn tay áo cắt rời rồi nối ở vai hoặc nối xéo từ cổ xuống nách nên thân trên ôm sát hơn[1]. Tạp chí Công Thương mô tả kiểu Lemur với vai bồng, cổ tròn khoét sâu, viền đăng-ten hoặc cổ lá sen[6].
Báo Thanh Niên, dựa vào sách của Phạm Thảo Nguyên, cho biết mẫu Lemur đầu tiên xuất hiện trên Phong Hóa số 90 ngày 23/3/1934: điểm chia hai tà vẫn trễ dưới eo khoảng 8 cm như áo cũ, khác ở chỗ eo được nhấn nhẹ nên ngực nổi hơn[4]. Vietnam News cũng ghi mốc số 90[5]. Ông lập luận rằng lối mặc cũ làm phụ nữ Việt "trơn tuột như hộp kẹo", còn bộ ngực nở nang thường bị cho là lẳng lơ[1]. Để áo đứng dáng, ông cùng chủ xưởng dệt Cự Chung làm chiếc áo lót nâng ngực bằng tơ, xuất xưởng năm 1935; giày cao gót và ví cầm tay cũng đi kèm kiểu áo mới[1][4].
Dư luận khen chê
Bài trên Sông Hương cho biết năm 1934 áo Lemur dấy lên phong trào mặc áo tân thời, "kẻ công kích, người khuyến khích", và tác giả xem đây là cuộc va chạm giữa quan điểm thẩm mỹ phương Tây với nền luân lý Tống Nho[1]. Theo Tạp chí Công Thương, cổ khoét sâu và eo chiết bị xã hội công kích dữ dội, bị cho là "hết sức lố lăng, mầm mống suy đồi"[6]. Ở phía ủng hộ, Nhị Linh (Khái Hưng) viết rằng kiểu cắt may mới "rất phổ thông", mặc được với cả hàng nhập lẫn hàng An Nam[1].
Phong trào lan ra ngoài Hà Nội. Năm 1935 Cát Tường đi khắp đất nước giới thiệu mẫu; ở Huế ông được mời thiết kế một bộ sưu tập áo cho hoàng hậu Nam Phương[4][5]. Đầu tháng 7/1937, theo mẩu quảng cáo trên báo Ngày Nay mà Tiền Phong dẫn lại, hiệu may Lemur khai trương với "1.000 mẫu y phục"[3].
Từ Le Mur đến áo Lê Phổ: các nguồn khác nhau
Cách kể phổ biến là áo Le Mur được họa sĩ Lê Phổ chỉnh lại. Tuổi Trẻ (2005) viết rằng năm 1930 Cát Tường tung kiểu Le Mur vai phồng, cổ bồng; năm 1934 Lê Phổ cải tiến, bỏ vai phồng và cổ hở để dung hòa với áo ngũ thân, thân trên ôm sát, tà bay lượn[7]. Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp mô tả áo Lê Phổ (1934) là kiểu bỏ bớt nét lai căng của Le Mur, thêm yếu tố tứ thân, ngũ thân, được phụ nữ đương thời hoan nghênh và từ đó có "hình hài chuẩn mực"[2]. Tạp chí Công Thương dùng chữ Lê Phổ "chữa cháy" sự "nổi loạn" của Lemur, và kiểu dung hợp ấy giữ nguyên dáng đến cuối thập niên 1960[6].
Một cách kể khác phủ nhận vai trò thiết kế của Lê Phổ. Báo Thanh Niên (2018), dẫn sách Áo dài Lemur và bối cảnh Phong Hóa & Ngày Nay của Phạm Thảo Nguyên cùng tư liệu do con trai Cát Tường giữ, cho biết trong đặc san Đẹp mùa nực 1934 Lê Phổ chỉ vẽ một trang nữ trang; dòng quảng cáo tiệm may Marie trên Phong Hóa số 115 (14/9/1934) ghi "Có họa sĩ Lê Phổ cho kiểu", nghĩa là chọn một kiểu Lemur có sẵn; còn vợ Lê Phổ khẳng định ông chưa từng thiết kế áo dài[4]. Lập luận này dựa vào tư liệu gia đình và một cuốn sách mà bài này chưa đối chiếu trực tiếp, nên nên đọc như một quan điểm trong tranh luận chứ chưa phải kết luận chung.
Mốc thời gian cũng lệch nhau: các bài dựa trên Phong Hóa ghi mẫu áo Lemur ra năm 1934[1][4][5], trong khi Tuổi Trẻ ghi 1930[7].
Về sau
Tạp chí Công Thương nhắc buổi trình diễn áo dài Lemur ở Hà Nội năm 2013[6]; Sông Hương nhận xét từ khoảng năm 2016 áo dài Cát Tường quay lại với nhiều cách tân[1]. Theo lời con trai ông kể với Tiền Phong, tháng 12/1946 Cát Tường trở về Hà Nội lấy thuốc và quần áo cho gia đình đang tản cư rồi mất tích[3].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Nguyễn Thị Tâm Hạnh, Sự thay đổi quan niệm về vẻ đẹp hình thể của người phụ nữ và một xu hướng cách tân áo dài nổi bật đầu thế kỷ XX (Dẫn liệu từ tuần báo Phong Hóa và Ngày Nay [1932 - 1940]), Tạp chí Sông Hương, số 380 (tháng 10/2020), 2020
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [2]
Nguyễn Thị Kim Ngân, Hình tượng áo dài trong hội họa Việt Nam, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Đồng Tháp, tập 11, số 6, tr. 115–120, 2022
ISBN/DOI: DOI: 10.52714/dthu.11.6.2022.999 · Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
- [4]
- [5]
Trần Hoàng Nam, Book exploring modern áo dài published, Viet Nam News, 2019
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Trăm năm biến tấu áo dài Việt Nam, Tạp chí Công Thương (Bộ Công Thương), 2016
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót