Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Trang phụcSử liệuTỉnh, thành phố: Đà NẵngHồ Chí MinhVĩnh Long

Phục trang tuồng (hát bội): mão, giáp, hia và mặt nạ vẽ

Phục trang tuồng (hát bội) theo quy ước: màu áo, mãng, bào, giáp, mão, hia và mặt vẽ cho biết nhân vật trung hay nịnh, văn hay võ. Bài tóm tắt các quy định, họa tiết giáp, cách vẽ mặt và nghề làm phục trang hiện nay.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Tranh khắc đen trắng hai nhân vật đứng trong phục trang sân khấu: mặt vẽ hoặc đeo mặt nạ, râu dài, mão cao kết hoa, áo giáp vai nhọn có tấm che bụng trang trí mặt thú, ủng đế cong; người bên phải cầm một cây gậy dài.
"Trang phục sân khấu ở Huế: các thủ lĩnh võ tướng", tranh khắc năm 1874 ký E. Ronjat (theo ghi chú trên Commons). Tranh minh họa thời Pháp thuộc, không phải ảnh phục trang hiện nay.E. Ronjat (1874), qua Wikimedia Commons, Public domain · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Phục trang là một phần của ước lệ

Tuồng, còn gọi hát bội hay hát bộ, có tên gọi khác nhau theo vùng: Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật ghi miền Bắc và Bắc Trung Bộ gọi "hát luông tuồng" hay "hát tuồng", từ Nam Trung Bộ đến hết Nam Bộ gọi "hát bộ" hay "hát bội"[3]. Theo Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng, phục trang tuồng dựa trên các mô hình nhân vật như vua, hoàng hậu, công chúa, quan lại, dân thường; chỉ cần thấy áo, mão, cân đai và nét vẽ mặt, người xem đã đoán được nhân vật trung hay nịnh, tốt hay xấu[1]. Mỗi bộ trang phục được quy định theo chức phẩm, vùng miền, tính tình và độ tuổi; màu đậm hay lợt tùy tuổi, thường tuổi càng lớn thì màu càng đậm[1].

Về màu áo, nhà hát này ghi: vàng dành cho vua, hoàng hậu, công chúa, thái tử; đỏ dành cho hoàng thân quốc thích và quan võ; xanh dành cho quan văn và các nhân vật văn võ song toàn; nhân vật miền núi dùng xanh lá, miền biển xanh nước biển, nông thôn màu đất hoặc đen[1].

Ảnh sepia một nghệ sĩ ngồi tạo dáng trong phục trang hát bội: mão cao kết lông, mặt hóa trang, áo giáp thêu nhiều lớp, tay phải giơ roi, chân đi hia, bên cạnh có thanh kiếm.
Nghệ sĩ Tả Giang trong vai Lã Bố, vở "Phụng Nghi Đình" (hát bội), ảnh năm 1961 theo ghi chú trên Commons.USIA (1961), tạp chí Thế Giới Tự Do, qua Wikimedia Commons, Public domain · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Áo: mãng, bào, long chấn và giáp

Mãng là áo rộng, dài gần chân, thêu rồng phượng: mãng vàng thêu rồng năm móng cho vua, thêu phụng cho hoàng hậu, mãng màu khác cho đại thần. Bào cũng rộng nhưng tay nhỏ hơn mãng, dùng cho vua và quan lớn. Long chấn dành cho nhân vật trẻ khỏe, kể cả khi ra trận, nên tay bó và áo nịt dây gọn[1]. Giáp là áo của tướng ra trận: tay chẽn, hai vai có miếng chắn, trước ngực và từ thắt lưng trở xuống là các tấm vải dày, thêu đầu thú ở ngực và hổ ở miếng dưới; mặc giáp thì phải giắt cờ lệnh sau lưng[1].

Tài liệu của Di Sản Số về bộ phục trang ở Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội TP.HCM mô tả giáp nam màu đen, đỏ, xanh lam, xanh lá, vàng, trắng, mặc khoác ngoài nhiều lớp, buộc dây, ghép nhung, satin, cotton, bông chần, rồi đính kim sa, đá hoặc nút kim loại cho bắt sáng[2]. Theo cách giải đọc của các tác giả, hoạ tiết chính là con La Hầu kiểu hổ phù ở mặt trước và có thể là chim phụng ở mặt sau, bày đối xứng theo tư duy âm dương; giáp nữ có lẽ ra đời sau nên chất liệu hiện đại hơn, như nhung, satin, poly, sequin[2]. Tài liệu lưu ý các đoàn khác có hình vẽ và phom dáng riêng, dù mô-típ nhìn chung gần nhau[2].

Mão, hia, râu

Mão phân biệt nhân vật rất rõ: vua đội mão cửu long, hoàng hậu đội mão cửu phụng; tướng ra trận đội kim khôi (đen hoặc đỏ nếu phản diện, xanh hoặc trắng nếu chính diện); quan văn đội văn đường cân đỏ, quan võ đội võ đường cân đen; Thái sư đội mão bình thiên đỏ, riêng Tạ Ôn Đình đội bình thiên đen; mão thẻ ngang dành cho quan văn già trung thần; bao đảnh bao búi tóc của công tử[1]. Hia là giày dành cho vua và nhân vật nam phẩm vị cao, đồng thời là phương tiện biểu cảm: trong tình huống bi kịch, diễn viên dùng chân hia để "bê", "xiến" thể hiện nội tâm; nhà hát ghi hia phổ biến ở sân khấu tuồng miền Trung[1]. Râu cũng theo tính cách: râu đen dài cho nhân vật chính diện, râu quăn cho người nóng nảy, râu ria bạc cho trung thần khí khái[1].

Mặt nạ vẽ

Hóa trang hát bội dùng màu nguyên chất, thường năm đến sáu màu (đen, đỏ, trắng, xanh, vàng, lục) lấy từ ba màu gốc đỏ, vàng, lam pha thêm đen hoặc trắng[3]. Theo ThS Nguyễn Hồng Khiêm, đỏ son tượng trưng cho người anh hùng trung trinh, nóng nảy, trung thực; mặt xám, đen dành cho nhân vật võ, tính nóng, bộc trực; kép trắng, kép mốc là nịnh thần, gian thần; mặt tối, thuộc âm, đại diện cho thế lực đối địch, như Tạ Ôn Đình mặt rằn đen[3]. Bài này giải thích bằng âm dương, ngũ hành: đỏ (hỏa) khắc đen (thủy) nên hai màu thường đối nghịch[3].

Người làm phục trang

Phục trang tuồng ít khi do chính diễn viên làm. Nghệ sĩ Công Minh (sinh 1955, TP.HCM) kể với báo Thanh Niên năm 2012 rằng cha ông từng phải mua đồ Hồ Quảng tận Quảng Đông, nghề gia truyền ở Nam Bộ dần thất truyền, nên ông tự mày mò, dùng dây tim đèn nhuộm màu uốn thành hoa văn, về sau thêm kim sa và vẽ kim tuyến; theo ông, muốn làm trang phục tuồng cổ bắt buộc phải có lông chim trĩ, chim bản đính lên mão[4]. Năm 2018, Thanh Niên viết về nghệ nhân Thanh Nhàn (Võ Công Khanh, Vĩnh Long): mượn giáp cũ của đồng nghiệp về tháo từng chi tiết để học đường may, đến năm 1992 hoàn thành những sản phẩm đầu tay, rồi may hơn 800 bộ và hơn 1.000 món phụ kiện cho các đoàn ở miền Tây, nhưng các đoàn thường chỉ thuê và ông than không có người kế nghiệp[5]. Di Sản Số cũng ghi nhận nghệ nhân làm được các bộ trang phục này đang thưa vắng[2].

Các nguồn trên không so sánh có hệ thống phục trang tuồng miền Trung với hát bội Nam Bộ; những khác biệt được nhắc chỉ là gợi ý rải rác, như hia phổ biến ở tuồng miền Trung[1] hay việc mỗi đoàn có kiểu họa tiết riêng[2].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Phục trang trong nghệ thuật tuồng, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Đà Nẵng

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9

  2. [2]

    Tạ Ngọc Uyên Phương, Josh Trombley, Hoạ tiết trên Phục trang đặc trưng của Nghệ thuật Hát Bội - Giáp Nam và Giáp Nữ, Di Sản Số (disanketnoi.vn), có sự hỗ trợ của Nhà hát Nghệ thuật Hát Bội TP.HCM

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  3. [3]

    Nguyễn Hồng Khiêm, Hóa trang trong nghệ thuật sân khấu dân tộc hát bội, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 542 (tháng 8/2023), 2023

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  4. [4]

    Sài Gòn kỳ nhân - kỳ sự (Kỳ 12): Những người làm trang phục tuồng, Báo Thanh Niên, 2012

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  5. [5]

    Duy Tân, Người độc nhất miền Tây may trang phục tuồng, Báo Thanh Niên, 2018

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót