Ngôn ngữ ký hiệu ở Việt Nam: ba cộng đồng Hà Nội, Hải Phòng, Hồ Chí Minh và chuẩn quốc gia năm 2020
Việt Nam có ba ngôn ngữ ký hiệu của cộng đồng người điếc ở Hà Nội, Hải Phòng và Hồ Chí Minh. Bài nêu lịch sử từ trường Lái Thiêu (1886), đặc điểm ngữ pháp, cuộc tranh luận về dạy học, Luật Người khuyết tật 2010 và Thông tư 17/2020 về chuẩn quốc gia.
Có nguồn · 7
Ba cộng đồng, ba ngôn ngữ
Ngôn ngữ ký hiệu ở Việt Nam không phải một hệ thống duy nhất. Tên gọi "ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam" chỉ ba ngôn ngữ do các cộng đồng người điếc ở Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và Hải Phòng phát triển[6], thường viết tắt là HCMSL, HNSL và HPSL[3]. Wikipedia tiếng Việt ghi ngôn ngữ TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội có chung khoảng 58% từ vựng cơ bản, còn TP. Hồ Chí Minh và Hải Phòng chung khoảng 54%; bài không nêu nguồn con số, nhưng phần tham khảo có công trình của James Woodward[6]. Bản tiếng Anh cho biết hai ngôn ngữ ở Hồ Chí Minh và Hà Nội chịu ảnh hưởng mạnh của ngôn ngữ ký hiệu Pháp từng được dạy trong trường, còn ngôn ngữ Hải Phòng ít chịu ảnh hưởng ấy nhất[7]. Đây là thông tin gián tiếp, chỉ nên đọc như ước lượng.
Nguyễn Thị Phương và Nguyễn Đức Tồn (2012) cũng nêu ba biến thể này: từ vựng khác nhau không nhỏ, cú pháp khá tương đồng[2].
Từ trường Lái Thiêu đến trường chuyên biệt
Theo Audrey Cooper, việc dạy người điếc ở Việt Nam bắt đầu năm 1886, khi chính quyền thuộc địa Pháp lập Trường Câm Điếc Lái Thiêu ở Bình Dương, ngay phía bắc Thành phố Hồ Chí Minh cũ. Đó là cơ sở duy nhất cho đến sau chiến tranh, khi nhà nước lập hai trường ở miền Bắc và cha mẹ học sinh lập thêm trường ở miền Nam[3]. Đỗ Thị Hiên cho biết trong khoảng 1886–1936, Lái Thiêu có giai đoạn dài dạy thuần bằng ký hiệu[1].
Sau Đổi mới năm 1986, Cooper mô tả nhà nước xây hệ thống trường chuyên biệt dựa trên tiếng Việt nói và viết, rồi từ giữa thập niên 1990 đẩy mạnh giáo dục hòa nhập. Ở nhiều trường ký hiệu bị cấm hoặc chỉ được dùng theo trật tự tiếng Việt; tác giả cho rằng cả hai mô hình đều cho kết quả học tập thấp. Một chương trình do nước ngoài tài trợ, mở năm 2000 ở Đồng Nai (Cooper dùng tên ẩn danh), dạy chương trình quốc gia bằng ngôn ngữ ký hiệu TP. Hồ Chí Minh; năm 2010 Bộ Giáo dục và Đào tạo lập dự án tương tự ở Hà Nội, dạy lớp 6–9 bằng ngôn ngữ ký hiệu Hà Nội, và năm 2015 mở thêm lớp 10–12 tại Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương[3]. Theo Đỗ Thị Hiên, từ khoảng năm 2000 ngôn ngữ ký hiệu được quan tâm trở lại, với các câu lạc bộ dạy cả người điếc lẫn người nghe[1].
Đặc điểm ngữ pháp
Đỗ Thị Hiên kết luận ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam là ngôn ngữ thực thụ, có từ vựng và ngữ pháp riêng, độc lập với tiếng Việt. Một ký hiệu được tạo từ năm yếu tố: vị trí làm ký hiệu, hình dạng bàn tay, chuyển động, hướng lòng bàn tay và biểu hiện không dùng tay như nét mặt. Một ký hiệu có thể mang nghĩa cả cụm hoặc cả câu, như động tác mô phỏng gà mổ thóc cho trọn ý "gà ăn thóc". Ký hiệu láy chỉ làm ý mạnh lên, không có dạng giảm nhẹ như "đo đỏ" hay "chua chua" trong tiếng Việt[1].
Nguyễn Thị Phương và Nguyễn Đức Tồn nêu thêm hai điểm. Thứ nhất, khi ra ký hiệu tự nhiên, câu có tân ngữ thường theo thứ tự chủ ngữ – tân ngữ – động từ: "Tôi chưa ăn cơm" thành "Tôi cơm ăn chưa". Thứ hai, câu hỏi thường không có từ để hỏi mà dùng nét mặt như lông mày nhướng, nên "Hai bạn là người yêu" và "Hai bạn là người yêu phải không?" chỉ khác nhau ở nét mặt. Hai tác giả còn nêu rằng trẻ học hòa nhập hay ra ký hiệu theo trật tự câu nói, còn trật tự tự nhiên hiện ra khi các em giao tiếp với nhau[2].
Ngôn ngữ ký hiệu và ký hiệu theo trật tự tiếng Việt
Cooper, nghiên cứu cộng đồng người điếc ở Thành phố Hồ Chí Minh, ghi nhận hai cách ra ký hiệu cùng tồn tại: một cách theo ngữ pháp của ngôn ngữ ký hiệu TP. Hồ Chí Minh, một cách theo trật tự câu tiếng Việt. Người dùng cách thứ nhất thường tự nhận là người Điếc; người dùng cách thứ hai thường xem mình là người khiếm thính hoặc khuyết tật. Cooper cho rằng cách thứ hai gần với nỗ lực chuẩn hóa của Bộ Giáo dục và Đào tạo[3]. Đây là quan sát ở miền Nam, xuất bản năm 2017, trước chuẩn quốc gia năm 2020.
Căn cứ pháp lý và chuẩn quốc gia
Luật Người khuyết tật năm 2010 quy định người khuyết tật nghe, nói được học bằng ngôn ngữ ký hiệu, giao Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định chuẩn quốc gia về ngôn ngữ ký hiệu và chữ nổi Braille, và yêu cầu Đài Truyền hình Việt Nam có chương trình kèm phụ đề tiếng Việt và ngôn ngữ ký hiệu[4]. Cooper nhận định quy định này khép lại thời kỳ giáo dục thuần bằng tiếng nói, nhưng giáo viên thiếu đào tạo về ba biến thể nên lớp học vẫn bị hạn chế[3].
Thông tư 17/2020/TT-BGDĐT, ký ngày 29/6/2020 và có hiệu lực từ 1/9/2020, ban hành chuẩn quốc gia cho người khuyết tật nghe, nói. Chuẩn áp dụng cho cơ sở giáo dục quốc dân và các tổ chức, cá nhân làm giáo dục liên quan đến người khuyết tật. Nội dung gồm bảng quy ước mũi tên, bảng ký hiệu chữ cái ngón tay kèm dấu thanh, bảng chữ số và danh mục 408 từ ngữ ký hiệu xếp theo vần chữ cái, dự kiến tiếp tục bổ sung[5].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Đỗ Thị Hiên, Cơ sở của việc dạy học cho người khiếm thính bằng ngôn ngữ kí hiệu, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Nghiên cứu Giáo dục, tập 29, số 2, tr. 43–49, 2013
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Nguyễn Thị Phương, Nguyễn Đức Tồn, Mấy vấn đề về cú pháp của ngôn ngữ kí hiệu ở Việt Nam, Tạp chí Ngôn ngữ, số 4, tr. 17–31, 2012
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
- [4]
Luật Người khuyết tật (Luật số 51/2010/QH12), văn bản hợp nhất số 24/VBHN-VPQH, Văn phòng Quốc hội (văn bản hợp nhất năm 2026), 2026
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Thông tư số 17/2020/TT-BGDĐT ngày 29/6/2020 ban hành Quy định chuẩn quốc gia về ngôn ngữ kí hiệu cho người khuyết tật, Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2020
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [6]
Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
- [7]
Vietnamese sign languages, Wikipedia tiếng Anh (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót