Tục thờ Tổ nghề ở các làng nghề Việt Nam
Tổ nghề là người dạy nghề được suy tôn, thờ ở đình, đền, miếu hay nhà thờ riêng và cúng giỗ hằng năm. Bài nêu khái niệm, việc nhiều tổ nghề thành Thành hoàng, ví dụ giấy dó, mộc Kim Bồng, sơn mài Tương Bình Hiệp, vai trò cố kết phường hội và sự biến đổi.
Có nguồn · 4

Tổ nghề là ai
Theo Vũ Hồng Thuật, tổ nghề còn được gọi là "bách nghệ tổ sư", "thánh sư" hay "tổ sư": đó là người có công dạy nghề cho dân làng, sau khi mất được những người làm nghề suy tôn và thờ ở đình, đền, miếu của làng[1]. Chủ đề này đã được nhiều tác giả nghiên cứu; ông dẫn cuốn sách của Trần Quốc Vượng và Đỗ Thị Hảo (2014) giới thiệu 63 vị tổ nghề được thờ ở các di tích, và nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh về bảy tổ nghề (nhuộm, kim hoàn, thêu, giày da, sơn, rèn, cổ yếm) thờ trong các đình ở quận Hoàn Kiếm, Hà Nội[1].
Từ tổ nghề đến Thành hoàng
Trần Thị Hà Giang ghi nhận rằng nhiều thợ thủ công chuyển ra thành thị, lập phường hội và thờ tổ nghề; nhiều tổ nghề trở thành Thành hoàng của cư dân làng nghề, ở cả nông thôn lẫn thị thành[2]. Các ví dụ bà nêu: người dân Bát Tràng thờ tổ nghề gốm Hứa Vĩnh Kiều, và trong đình còn phối thờ bài vị chín cụ tổ của chín họ; ở Nghi Tàm, bà Quỳnh Hoa thời Lê Thánh Tông dạy cung nữ nghề chăn tằm dệt vải, được dân tôn làm Thành hoàng; ông Nguyễn Công truyền nghề đúc đồng được thờ ở Đại Bái (Bắc Ninh); làng Đồng Xâm (Thái Bình) thờ tổ nghề chạm bạc Nguyễn Kim Lâu[2].
Trường hợp ngược lại là tổ nghề chỉ được phối thờ. Theo hồ sơ xếp hạng di tích mà Vũ Hồng Thuật dẫn, đình An Cốc (Hà Nội) thờ Thành hoàng là một vị tướng thời Hùng Vương, đồng thời tôn tổ nghề giấy Thái Luân làm Thành hoàng; còn ở đình Đông Xã (phố Thụy Khuê), tổ nghề chỉ được thờ ở đầu hồi bên trái gian tiền tế vì vị này chỉ dạy nghề cho một nhóm người trong làng[1].
Nơi thờ và ngày giỗ
Tổ nghề có thể được thờ ở ban thờ gia đình, nhưng phổ biến hơn là các làng nghề, phường nghề lập đình, đền để thờ chung[1]. Nơi thờ cũng khác nhau: miếu làng ở Đống Cao (Bắc Ninh), văn chỉ ở làng Hồ Khẩu trước năm 1955, nơi tổ nghề Thái Luân được thờ cạnh Khổng Tử và các vị tiền hiền[1]. Ngày giỗ mỗi nơi một khác. Làng An Cốc cúng ngày mùng 9 – 10 tháng Giêng, ngày tổ nghề rời làng lên Thăng Long; các làng ở phường Bưởi lấy ngày 16 tháng Ba, còn Đống Cao cúng ngày 20 tháng Tám âm lịch[1].
Ở miền Trung, lễ giỗ tổ nghề mộc Kim Bồng (Hội An) diễn ra mùng 6 tháng Giêng ở đình Tiền hiền, sớm hơn lệ thường vì nhiều thợ đi làm xa sau Tết. Lễ chính có tuần sơ, á, chung hiến, văn tế cáo thần nghề là Cửu Thiên Huyền Nữ, Lỗ Ban, Lỗ Bốc, Lịch đại Tiên sư, cùng các vị tiền hiền của làng, những người đồng thời là tổ nghề mộc, rồi đến Thành hoàng, Thổ địa, Ngũ hành[3]. Tương truyền các họ Nguyễn, Huỳnh, Phan, Trương đến dựng làng vào cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI; các tác giả dẫn lại nhận định rằng cúng tổ nghề chính là cúng tiền hiền, vì ông bà lập làng cũng là người mang nghề đến[3]. Ở Nam Bộ, nghề sơn mài Tương Bình Hiệp (Thủ Dầu Một cũ, Bình Dương) giỗ tổ hai lần: ngày 13 tháng Sáu âm lịch (giỗ Tổ phụ) và ngày 20 tháng Chạp âm lịch (giỗ Tổ chính), tổ chức ở các đình trong làng, trong đó đình Tân An xếp hạng di tích quốc gia năm 2014[4].
Cố kết phường hội và truyền nghề
Vũ Hồng Thuật nhấn mạnh thờ tổ nghề là sợi dây cố kết các hộ làm nghề: họ cùng góp đất, góp công dựng đình, đền và đặt ra quy định chung. Ở An Cốc, theo lời người dân kể lại về hương ước, năm làm ăn khá thì mua trâu, bò, lợn hiến tế và cúng ba ngày, năm kém thì chỉ cần đĩa xôi, con gà, chai rượu, miễn thành kính[1]. Trần Thanh Hiếu mô tả lễ giỗ tổ nghề sơn mài còn là nơi nghệ nhân, thợ nghề và người học nghề gặp nhau, xem sản phẩm trưng bày bên bàn thờ Tổ, qua đó truyền lại kỹ thuật, cảm quan thẩm mỹ và đạo lý nghề[4].
Khi nghề đổi thay
Giấy dó là ví dụ cho thấy tín ngưỡng có thể sống lâu hơn nghề. Sau Chỉ thị 406-TTg năm 1994 cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo, các hợp tác xã giấy ở phường Bưởi lần lượt giải thể, nhưng gần ba mươi năm sau, các làng vẫn cúng giỗ tổ nghề hằng năm ở đình, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn[1]. Tuy vậy không đâu giữ nguyên: ở đền Yên Thái nay không còn ban thờ tổ nghề, còn làng Đống Cao, nơi vẫn làm giấy, chuyển từ lễ cúng chung của cả làng sang cúng vọng ở nhà hoặc ở miếu theo từng cá nhân[1]. Còn Trần Thanh Hiếu nhận xét lễ giỗ tổ sơn mài đang mở rộng không gian thực hành và đa dạng cách biểu đạt dưới tác động của công nghệ số[4].
Điểm cần lưu ý
Một số chi tiết trong bài là lời dẫn lại: số 63 tổ nghề và bảy tổ nghề Hoàn Kiếm đều qua Vũ Hồng Thuật; các ví dụ về Thành hoàng gốc tổ nghề là phần tổng hợp của Trần Thị Hà Giang, bài chưa đối chiếu từng đình[1][2].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Trần Thị Hà Giang, Xây dựng hệ giá trị: Giá trị đạo đức trong tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng của người Việt, Tạp chí Nghiên cứu Triết học, số 24 (7/2025), 2025
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Lê Thu Huyền, Trần Thị Ngọc Ny, Các loại hình tín ngưỡng liên quan đến nghề nghiệp của người Việt ở Quảng Nam và giá trị của nó trong đời sống hiện nay, Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ (ĐHQG-HCM), tập 20, số X1-2017, tr. 43–54, 2017
Truy cập ngày 13 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Trần Thanh Hiếu, Cơ chế trao truyền thẩm mỹ trong lễ giỗ Tổ nghề sơn mài Tương Bình Hiệp (Bình Dương), Tạp chí Khoa học (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2), chuyên san Khoa học xã hội và nhân văn, tập 1, số 05 (5/2026), tr. 371–386, 2026
Truy cập ngày 11 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót