Tín ngưỡng thờ Bà Ngũ Hành (Ngũ Hành nương nương) ở Nam Bộ

Năm bà nhưng gọi là một Bà

Theo Lê Công Lý, tín ngưỡng Ngũ Hành nương nương là việc thờ năm vị nữ thần ứng với năm hành: Kim Đức thánh phi (áo trắng), Mộc Đức thánh phi (áo xanh), Thủy Đức thánh phi (áo đen), Hỏa Đức thánh phi (áo đỏ) và Thổ Đức thánh phi (áo vàng). Dù thờ năm vị, dân gian vẫn hình dung như một Bà và gọi là "Bà Ngũ Hành"^[1]. Triết lý Ngũ hành có gốc từ Trung Quốc, nhưng bộ năm thần ở đó (Ngũ phương ngũ thổ long thần, Ngũ nhạc sơn thần và các vị tương tự) là nam thần; ở Việt Nam bộ năm này thành năm bà, mà tác giả cho là kết quả của tinh thần trọng nữ bản địa^[1]. Nơi thờ thường gọi là miễu hoặc miếu. Theo tác giả, "miễu" chỉ nơi thờ nhỏ, mang tính dân gian, còn "miếu" chỉ nơi thờ lớn hoặc chính thống, nhưng ngày nay hai chữ hay được dùng lẫn^[1].

Phân bố không đều

Ở miền Bắc, tín ngưỡng này hầu như không được nhắc tới; ở miền Trung còn mờ nhạt, xếp sau các nữ thần như Thiên Y A Na hay chúa Tiên, chúa Ngọc^[1]. Ở Thừa Thiên Huế, đạo sắc đầu tiên xác định Ngũ Hành tiên nương là nữ thần chỉ có vào ngày 25 tháng 7 năm Khải Định thứ 9 (1924), cho làng Khuông Phò, huyện Quảng Điền^[1]. Ngược lại ở Nam Bộ, Lê Công Lý tổng hợp các số liệu kiểm kê và sách địa chí công bố trong khoảng 2004–2014: Thành phố Hồ Chí Minh có 288 miễu thờ Bà Ngũ Hành so với 30 miễu Bà Chúa Xứ, Long An 259 so với 46, Bình Dương 143 so với 47, Bà Rịa – Vũng Tàu 11 so với 3. Tiền Giang thì ngược lại, chỉ 12 miễu Ngũ Hành so với 110 miễu Bà Chúa Xứ, Đồng Tháp 14 so với 57, còn huyện Trần Văn Thời (Cà Mau) không có miễu Ngũ Hành nào và có 39 miễu Bà Chúa Xứ^[1]. Các con số theo địa giới trước khi sáp nhập tỉnh năm 2025 và lấy từ những nguồn thống kê khác nhau: riêng Thành phố Hồ Chí Minh, báo cáo tổng điều tra văn hóa phi vật thể 2007–2010 ghi 248 miễu, còn một cuốn sách năm 2008 tính cả miễu phối tự thì ra 288^[1].

Giả thuyết: kết quả tiếp biến Việt – Hoa

Lê Công Lý nhận xét Gia Định thành thông chí (khoảng 1820) và Đại Nam nhất thống chí (1865–1882) đều không nhắc Bà Ngũ Hành, nên theo ông đến thế kỷ XIX tín ngưỡng này chưa xuất hiện hoặc chưa phổ biến ở Nam Bộ^[1]. Ông đề xuất một sơ đồ: Mẹ Xứ Sở của người Khmer gặp tín ngưỡng Mẫu của người Việt thì thành Bà Chúa Xứ; thần Ngũ phương của người Hoa gặp Bà Chúa Xứ thì thành Ngũ Hành nương nương. Dẫn chứng của ông là số người Hoa ở Nam Bộ tăng từ khoảng 3.000 (năm 1679) và 40.000 (năm 1884) lên khoảng 300.000 (năm 1919), trong đó hơn 122.000 người ở Sài Gòn – Chợ Lớn, và miễu Ngũ Hành dày đặc nhất ở chính vùng này. Đạo sắc đầu tiên của triều Nguyễn cho Ngũ Hành nương nương ở Nam Bộ (vua Duy Tân, 1911) cũng dành cho một miễu ở Sài Gòn^[1]. Đây là cách giải thích của một tác giả, bài này chưa đối chiếu với các nghiên cứu khác.

Miếu thờ ven biển Đông Nam Bộ

Nguyễn Thanh Lợi cho thấy Bà Ngũ Hành cũng có mặt trong tín ngưỡng của cư dân biển. Miếu Bà trong khuôn viên đình Thắng Tam (Vũng Tàu) thờ Ngũ Hành cùng Thiên Y A Na, Thủy Long Thần Nữ, Năm Cô, Năm Cậu, Quan Công và nhiều vị khác; lễ hội miếu Bà diễn ra từ 16 đến 18 tháng 10 âm lịch, và theo một nghiên cứu mà tác giả dẫn, hằng năm có lễ Nghinh Bà rước từ miếu Hòn Bà về miếu Bà Ngũ Hành ở đình Thắng Tam^[2]. Miếu ở Đá Mỏ (Long Điền) vốn thờ Bà Chúa Tiên, đến năm 1980 thì thờ năm Bà Ngũ Hành^[2]. Dinh Cô Long Hải cũng thờ năm bà Ngũ Hành cùng cô Hồng và hai cậu Tài, Quý^[2]. Ở Cần Giờ, một số miếu Ngũ Hành đặt tượng Bà Chúa Xứ cao hơn năm bà, như miếu ở ấp Hòa Hiệp, xã Long Hòa^[2].

Hỗn dung và chuyên biệt hóa

Theo Lê Công Lý, có hai loại miễu: miễu nằm trong khuôn viên đình, cúng theo lịch tế của đình; và miễu riêng, giữ nét dân gian hơn, có ngày vía riêng do các bà lớn tuổi trong xóm lo^[1]. Nhiều miễu "Vạn Ban Ngũ Hành" được người dân "gửi" thêm tranh tượng của các vị khác; có nơi năm bà chỉ còn là phông nền phía sau để thờ Bà Thủy, Bà Hỏa, Địa Mẫu hay Bà Cố Hỷ^[1]. Ông ghi nhận Bà Thủy hay được thờ riêng ở vùng sông nước, Bà Hỏa ở sát chợ, vì người ta sợ nạn nước và nạn lửa; ông cũng nhận định tín ngưỡng đang suy giảm do tính hỗn hợp, nhưng đồng thời coi đây là dạng tín ngưỡng dân gian tiêu biểu của Nam Bộ: pha tạp, bao dung và biến đổi nhanh^[1]. Theo ông, giới nho học và triều Nguyễn ít đánh giá cao tín ngưỡng này: dù có đạo sắc năm 1911 nói trên, Ngũ Hành nương nương không được thờ chính thức như Thiên Y A Na hay Tam vị Đàn nương ở các miếu Hội Đồng tại Định Tường và Vĩnh Long. Dân gian cũng có câu "Bà Ngũ Hành dựa" để chỉ người tính khí bất thường^[1].