Tín ngưỡng thờ Cửu Thiên Huyền Nữ của người Việt
Cửu Thiên Huyền Nữ vốn là nữ thần Đạo giáo, được thờ ở Bắc Bộ, Huế và Quảng Nam với chức năng quân sự, trừ tà, tổ nghề và bảo hộ phụ nữ. Bài dựa chủ yếu vào nghiên cứu của Onishi Kazuhiko và tư liệu địa phương, nêu cả chỗ nguồn còn thiếu.
Có nguồn · 5

Nữ thần của Đạo giáo Trung Hoa
Cửu Thiên Huyền Nữ (九天玄女) vốn là nữ thần Đạo giáo. Theo Onishi Kazuhiko, một trong những văn bản cơ bản về bà là truyện trong Dung Thành tập tiên truyện của đạo sĩ Đỗ Quang Đình (850–933): bà là thầy của Hoàng Đế và là học trò của Thánh Mẫu Nguyên Quân (tức Tây Vương Mẫu); khi Xi Vưu gây loạn, bà truyền bùa Lục Giáp Lục Nhâm cho Hoàng Đế[1]. Truyện Thủy hử đời Minh làm tên bà phổ biến thêm: bà báo cho Tống Giang biết thân phận 108 hảo hán (hồi 42) và dạy ông chiến thuật (hồi 80)[1]. Theo Gustave Dumoutier (1907), bà nắm giữ kỹ thuật quân sự và định ra tục vẽ cung tên trên sân nhà ngày 30 Tết để trừ tà[1].
Dấu vết sớm ở Bắc Bộ
Onishi tìm thấy ghi chép về nữ thần này ở miền Bắc trong Đại Việt sử lược: mùa xuân năm Đại Định thứ 21 (1160), thời Lý, "dựng đền Nhị Nữ và Xi Vưu ở phường Bố Cái". Sách Tây Hồ chí chép đền Huyền Nữ nằm ở ấp Trích Sài (nay thuộc khu vực Bưởi, Hà Nội), dựng cùng năm để trấn yêu khí của Xi Vưu, dân gọi là đền Công chúa Loa[1]. Phụ chú của sách ấy thừa nhận việc chép "đền Huyền Nữ Xi Vưu" có thể sai sót, và Onishi cho rằng "Huyền Nữ" có thể là chép nhầm từ "Nhị Nữ". Vì vậy ông chỉ khẳng định chắc rằng năm 1160 Xi Vưu đã được thờ; việc thờ Xi Vưu cùng Cửu Thiên Huyền Nữ từ thời Lý chỉ là khả năng[1].
Về sau, câu chú hộ thân trong sách Tam giáo chính độ thực lục (in năm 1723, các bản in lại và tóm lược năm 1817 và 1899 vẫn giữ câu này) kết bằng lời "cấp cấp như Cửu Thiên Huyền Nữ luật lệnh", được thầy cúng và nhà sư dùng trước khi làm lễ tang[1]. Từ đó Onishi kết luận rằng ở miền Bắc nữ thần chủ yếu đảm nhiệm việc quân sự và trừ tà ma[1].
Huế: quán Linh Hựu và tổ sư bách nghệ
Theo Onishi, năm 1829 vua Minh Mạng cho dựng quán Linh Hựu trong Đại Nội; điện chính thờ tượng đồng "Cửu Thiên Thánh Tổ", Kim Đồng, Ngọc Nữ và các thần Lục Giáp, Địa Sát. Ông đoán Cửu Thiên Thánh Tổ chính là Cửu Thiên Huyền Nữ, vì tờ sớ lễ Thượng lương ở Huế gọi bà là "Cửu Thiên Huyền Nữ Thánh Tổ Đạo Mẫu Nguyên Quân"; theo ông, nhà vua chọn bà vì bà là vị thần quân sự linh thiêng, hợp để bảo vệ hoàng cung và hệ thống đồn lũy quanh kinh đô. Đây là suy đoán của tác giả, không phải ghi chép trực tiếp của triều đình[1].
Trong dân gian Huế, chức năng của bà đa dạng hơn: bà là tổ sư bách nghệ, nổi bật là tổ nghề mộc, và được nhắc trong sớ lễ Thượng lương, lễ "tống mộc" để xua mộc tinh[1]. Bà còn được thờ ở Thanh Bình Từ Đường, nhà thờ tổ các nghệ nhân tuồng dựng năm 1825[2]. Nguyễn Hữu Phúc mô tả tục "trang Bà": phụ nữ Huế lập bàn thờ vị nữ thần bảo hộ riêng cho nữ giới, gọi là Đoài Cung Thánh Mẫu hay Cửu Thiên Huyền Nữ chi thần, cúng vào đêm mùng 8 rạng mùng 9 tháng Giêng và thôi thờ sau tuổi 60[2].
Quảng Nam: Hội An và làng đúc đồng Phước Kiều
Ở Hội An, bà được thờ tại đình Cẩm Phô và Sơn Phong[3]. Theo Quảng Nam xã chí của Viện Viễn Đông bác cổ (1943–1944), thần có sắc phong nhưng không có thần tích rõ ràng, kỳ lão trong làng cũng không rõ nguồn gốc[3]. Nguyễn Văn Thịnh thống kê chín đạo sắc phong của triều Nguyễn, từ Minh Mạng thứ 7 (1826) đến Khải Định thứ 9 (1924), gia tặng mỹ tự "Dực bảo Trung hưng"[3]. Dẫn Huỳnh Ngọc Trảng, bài này viết bà là tổ các nghề thủ công và cứu độ nữ giới, thường được thờ ở miếu ngoài đình hoặc ngay chính điện đình[3].
Ở làng đúc đồng Phước Kiều (Điện Bàn, nay thuộc Đà Nẵng), nhà thờ tổ nghề đặt bài vị Cửu Thiên Huyền Nữ ở bàn thờ chính, cùng với bài vị Không Lộ, người đầu tiên pha nấu đồng, và bài vị vị thầy dạy nghề. Theo Nguyễn Minh Phương, dân làng coi bà là người làm ra thước đo của nghề, và hằng năm ngày 20 tháng Giêng con cháu về giỗ tổ[4].
Phố Hiến (Hưng Yên)
Theo Cổng thông tin đối ngoại Hưng Yên, dẫn Báo Hưng Yên, đền Cửu Thiên Huyền Nữ (còn gọi đền Bắc Hoa hay cung Cửu Thiên) nay ở đường Điện Biên, phường Lê Lợi, là một trong 16 điểm của Khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Đền thờ vị thần giúp dân vượt qua tai nạn, khó khăn, xây cuối thế kỷ XVII, kiến trúc hiện nay mang phong cách cuối triều Nguyễn; lễ hội hằng năm mở ngày 9 tháng 9 âm lịch. Đầu năm 2023 đền được trùng tu bằng khoảng 4 tỉ đồng xã hội hóa[5].
Những điều nguồn chưa nói rõ
Nguyễn Văn Thịnh cho biết chưa có tư liệu nào ghi cụ thể việc du nhập tín ngưỡng này, và dẫn ý kiến của Onishi rằng nó có từ thời Lý[3]; nhưng chính Onishi chỉ nêu bằng chứng gián tiếp, dè dặt như trên[1]. Chức năng của bà khác nhau theo vùng: ở Bắc Bộ nổi bật là quân sự và trừ tà, ở Huế và Quảng Nam là tổ nghề và bảo hộ phụ nữ; Onishi giải thích bằng quá trình tiếp nhận kéo dài trên nhiều vùng[1].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Nguyễn Hữu Phúc, Tín ngưỡng thờ nữ thần tại gia của người Việt ở Thừa Thiên Huế, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1 (2023), tr. 94–115, 2023
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
- [4]
Nguyễn Minh Phương, Nghề đúc đồng Phước Kiều dưới triều Nguyễn, Tạp chí Khoa học – Đại học Huế, tập 126, số 6B, 2017, tr. 61–70, 2017
ISBN/DOI: ISSN 2588-1213 · Truy cập ngày 5 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Cuu Thien Huyen Nu temple Traditional festival kicks off, Cổng thông tin đối ngoại tỉnh Hưng Yên (doingoaihungyen.vn), đăng ngày 23/10/2023; trích từ baohungyen.vn, 2023
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót