Tứ bất tử: bốn vị thánh của tín ngưỡng dân gian người Việt và tranh luận về nguồn gốc thuật ngữ

Bốn vị thánh được nhắc đến nhiều nhất

Theo cách hiểu phổ biến hiện nay, Tứ bất tử là bốn vị thánh của vùng châu thổ sông Hồng: Tản Viên Sơn Thánh (Sơn Tinh), Thánh Gióng (Phù Đổng Thiên Vương), Chử Đồng Tử (Chử Đạo Tổ) và Thánh Mẫu Liễu Hạnh^[3][4]. Mỗi vị gắn với một chủ đề riêng. VietnamPlus tóm lược: Tản Viên tượng trưng cho việc chinh phục thiên nhiên, trị thủy và làm nông lúa nước; Thánh Gióng là tinh thần chống ngoại xâm; Chử Đồng Tử gắn với hiếu nghĩa, tình yêu, hôn nhân và nghề buôn bán; Liễu Hạnh gắn với đời sống tinh thần và vị thế người phụ nữ^[3]. Phạm Văn Tình, viết trên Báo Nhân Dân, cho rằng con số bốn mang ý nghĩa triết lý trong văn hóa dân gian và tục thờ này góp phần tạo nên cốt cách người Việt^[4].

Về nơi thờ, các bài báo nêu đền Thượng trên đỉnh Ba Vì (Tản Viên), đền Phù Đổng ở Gia Lâm và đền Sóc ở Sóc Sơn (Thánh Gióng), phủ Dầy và phủ Tây Hồ (Liễu Hạnh)^[3]. Với Chử Đồng Tử, VietnamPlus nêu đền Dạ Trạch ở Khoái Châu (Hưng Yên), còn Báo Nhân Dân nêu ngôi đền lớn nhất ở thôn Chử Xá (Gia Lâm, Hà Nội) và cho biết có tới 72 làng lập điện thờ ông dọc sông Hồng^[3][4]. Hai bài không hoàn toàn trùng nhau, nhưng đều cho thấy bốn vị được thờ ở những di tích riêng chứ không chung một điện. Chu Xuân Giao dẫn lại cách mô tả của Vũ Ngọc Khánh: Tứ bất tử không có điện thờ chung, nhưng được dân gian, nhất là giới nho sĩ, rất kính trọng^[1].

Vị thứ tư không phải lúc nào cũng là Liễu Hạnh

Nguyễn Xuân Diện (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) đối chiếu một số tư liệu Hán Nôm và thấy ba vị đầu, gồm Tản Viên, Chử Đạo Tổ và Thánh Gióng, xuất hiện nhất quán, còn vị thứ tư thay đổi. Bản Dư địa chí trong Ức Trai di tập in năm 1868 (đời Tự Đức) là công trình tập thể, có phần bổ sung qua các thế kỷ XVI–XVIII. Khi chú giải điều 32 của sách này, Nguyễn Tông Quai (1693–1767) nêu bốn vị là Tản Viên, Phù Đổng, Chử Đồng Tử và Từ Đạo Hạnh, gọi chung là "An Nam tứ bất tử". Kiều Oánh Mậu (1854–1911) trong Tiên phả dịch lục (in năm 1910) lại ghi Nguyễn Minh Không ở vị trí thứ tư, và Liễu Hạnh chưa có tên^[2]. Theo tác giả, "tứ" là con số ước lệ chỉ những vị tiêu biểu; thực tế có tới sáu vị từng được coi là bất tử, và Liễu Hạnh, xuất hiện từ thế kỷ XVI giữa lúc tín ngưỡng Tam phủ rồi Tứ phủ hình thành, có ảnh hưởng rộng hơn nên thay chỗ hai vị kia^[2].

Các nguồn còn lệch nhau ở một điểm. VietnamPlus viết rằng Nguyễn Trãi (1380–1442) là người đầu tiên đưa ra danh sách trong Dư địa chí, với Từ Đạo Hạnh ở vị trí thứ tư, rồi đến thời Hậu Lê Liễu Hạnh thay vào; nhà nghiên cứu Nguyễn Ánh Hồng coi đó là dấu hiệu của nhu cầu và bối cảnh văn hóa thời ấy^[3]. Trong khi đó, bài Hán Nôm lưu ý rằng bản Dư địa chí được in là công trình có nhiều lớp bổ sung, và người giải thích thuật ngữ sớm nhất mà tác giả tìm thấy là Nguyễn Tông Quai^[2]. Chính Vũ Ngọc Khánh và Ngô Đức Thịnh, theo đoạn Chu Xuân Giao trích lại, cũng thừa nhận chưa rõ tên gọi có từ bao giờ, muộn nhất là thế kỷ XVIII, và có người xếp Đức Thánh Trần hoặc Từ Đạo Hạnh vào nhóm^[1]. Bài này không chọn một cách hiểu.

Tranh luận về cuốn Hội Chân Biên

Từ sau Đổi mới, nhiều công trình dẫn cuốn Hội Chân Biên (Thanh Hòa Tử, in năm 1847 theo giới thiệu của Nguyễn Văn Huyên năm 1944) như văn bản đầu tiên nêu bộ Tứ bất tử trong một danh sách 27 vị thần^[1]. Chu Xuân Giao (Viện Nghiên cứu Văn hóa) cho rằng đó là một "ngộ nhận dây chuyền". Qua khảo sát bản chữ Hán, ông thấy sách không đưa ra bộ Tứ bất tử và cũng không có cụm "bất tử" hay "tứ bất tử"; mọi vị trong sách đều là những vị "không chết", chỉ khác nhau ở thứ bậc sắp xếp^[1]. Con số 27 cũng không do Thanh Hòa Tử nêu: Nguyễn Văn Huyên chỉ viết một phần gồm 13 vị nam, phần kia 14 vị nữ, rồi nhóm Vũ Ngọc Khánh cộng lại; theo tác giả, ngay năm in 1847 cũng là điều còn cần bàn thêm^[1].

Theo ông, chữ "bất tử" đi vào câu chuyện qua nhiều lần chuyển ngữ. Trong sách tiếng Pháp Le Culte des Immortels en Annam (1944), Nguyễn Văn Huyên gộp các cách gọi trong bản chữ Hán (chân nhân, công chúa, tiên tử, tiên nương) thành một từ "Immortel"; về sau từ ấy được dịch ngược sang tiếng Việt thành "thần tiên bất tử" hay "thánh bất tử", còn các tác giả nước ngoài cũng dùng từ tương ứng trong tiếng Anh và tiếng Nga khi gọi tên sách^[1]. Cuốn Tứ Bất Tử (1990) của Vũ Ngọc Khánh và Ngô Đức Thịnh được trích dẫn rộng rãi nên ngộ nhận ấy cũng lan theo; Chu Xuân Giao cho biết chính ông từng lặp lại nó trong một bài viết trước^[1].

Phạm vi của tranh luận

Cần phân biệt hai việc. Chu Xuân Giao đặt vấn đề về chỗ dựa thư tịch của thuật ngữ, tức việc Hội Chân Biên có phải là nơi khởi đầu của Tứ bất tử hay không; ông không phủ nhận việc từng vị được thờ cúng, cũng không phủ nhận quan niệm dân gian về bốn vị thánh. Bài của ông đăng năm 2014 là phần 1, còn phần tiếp theo chưa được đối chiếu ở đây. Dù vậy, các nguồn đều cho thấy Tứ bất tử không phải một danh sách cố định từ xưa: vị thứ tư đã đổi theo thời gian, và cách gọi này được củng cố mạnh trong nghiên cứu và đời sống văn hóa từ cuối thế kỷ XX^[1][2][3].