Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Tín ngưỡng – tôn giáoTruyền thuyếtTỉnh, thành phố: Hà NộiThái NguyênBắc NinhDân tộc: Kinh

Tín ngưỡng thờ Trương Hống – Trương Hát (thần Tam Giang) ở lưu vực sông Cầu, sông Thương

Hai anh em họ Trương, tướng của Triệu Việt Vương, được thờ làm thần sông ở lưu vực sông Cầu, sông Thương. Bài so Việt điện u linh với Lĩnh Nam chích quái, thần tích đền Xà, số đền và làng thờ, lễ hội và tên Tam Giang; không bàn bài thơ Nam quốc sơn hà.

Báo sai sót

Có nguồn · 7

Khúc sông Cầu rộng, nước phù sa màu nâu; bên bờ phải là dãy nhà dân sát mép nước và một sà lan neo gần bờ, xa hơn có thêm nhà cửa và cây xanh dưới bầu trời xám.
Sông Cầu chảy qua làng Thổ Hà (xã Vân Hà, Việt Yên, Bắc Giang cũ; nay thuộc Bắc Ninh), bờ bên kia là làng Vạn Phúc (ảnh Bùi Thế Tâm, Commons ghi chụp ngày 3/5/2009). Ảnh chỉ minh họa dòng sông nơi có nhiều đền thờ hai ông, không phải ảnh đền.Bùi Thế Tâm, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Nội dung này kể theo truyền thuyết, dân gian; không phải sử liệu đã được kiểm chứng.

Hai vị thần sông trong sách cũ

Trong Việt điện u linh tập (khoảng 1329), theo bản dịch của Lê Hữu Mục, Trương Hống và Trương Hát là hai anh em, tướng của Triệu Việt Vương. Khi Nam Đế đánh bại Việt Vương rồi cho người mời ra làm quan, hai ông từ chối vì "tôi trung chẳng thờ hai vua", lánh vào núi Phù Long và uống thuốc độc. Thượng đế thương hai người chết oan, giao chức thần tuần các sông Vũ Bình, Lạng Giang đến tận thượng nguồn[2].

Truyện kể hai ông hiện về trong mộng Nam Tấn Vương nhà Ngô, xin theo giúp đánh giặc ở Long Châu. Thắng trận, nhà vua lập đền: người anh có đền ở cửa sông Như Nguyệt, người em có đền ở cửa sông Nam Bình, tức sông Thương, đều được phong Thần Vương. Truyện còn nhắc hai ông từng giúp Ngô Quyền ở Bạch Đằng (theo chú thích của bản dịch), và đời Lý, khi quân Tống xuống phía nam, lính của Lý Thường Kiệt nghe tiếng ngâm thơ vang lên từ đền[2]. Bài thơ ấy và tranh luận về tác giả đã có bài riêng, nên bài này không bàn lại.

Lĩnh Nam chích quái kể một lần hiển linh khác: năm Thiên Phúc thứ nhất (981), Lê Đại Hành giữ sông Đồ Lỗ chống quân Tống thì mộng thấy hai thần tự xưng anh em Trương Hống, Trương Hát, trước phục vụ Triệu Việt Vương rồi uống thuốc độc vì không theo Lý Nam Đế. Sau chiến thắng nhà vua lập đền ở Long Nhãn và Như Nguyệt; người dịch ghi chú rằng các bản khác chép hiệu phong khác đi và thông tin về vị trí đền "có vấn đề"[1]. Hai sách cổ vì vậy kể hai lần hiển linh khác nhau.

Chính sử không giúp kiểm chứng thêm: chương Triệu Việt Vương trong bản chữ Hán Đại Việt sử ký toàn thư (đọc qua Wikisource) chép việc Triệu Quang Phục lui về đầm Dạ Trạch đánh quân Trần Bá Tiên, nhưng tôi không thấy tên hai ông họ Trương ở đó[3].

Thần tích ở Bắc Ninh: năm anh em làng Vân Mẫu

Các bài báo về đền Xà (xã Tam Giang, Bắc Ninh) thuật lại thần tích do người trông đền kể, chi tiết hơn sách cổ. Bà Phùng Từ Nhan ở làng Vân Mẫu, xứ Kinh Bắc, mơ thấy thần Long quấn mình trên sông Lục Đầu, mang thai 14 tháng rồi sinh một bọc năm con, bốn trai một gái, đều lấy họ Trương: Hống, Hát, Lừng, Lẫy và Đạm Nương. Năm anh em học văn võ với Lã Tiên Ông rồi theo hịch của Triệu Việt Vương ra đánh quân Lương ở Dạ Trạch[4].

Người mẹ và các em không có trong hai sách cổ trên, nên đây có thể là lớp thần tích địa phương về sau. Báo Pháp luật cho biết đền còn giữ thần tích đề Cảnh Hưng 27 (1766) và 15 đạo sắc phong từ 1670 đến 1909, theo sách Tư liệu Hán Nôm huyện Yên Phong (2005), dù người làng nói đền "có từ thế kỷ VI"[4]. Văn bản địa phương được nêu đều muộn hơn nhiều so với bối cảnh thế kỷ VI.

Mạng lưới đền dọc sông

Chú thích của bản dịch Việt điện u linh dẫn Hoàng Xuân Hãn: quanh sông Cầu và sông Thương có hơn 290 đền thờ hai vị; đền chính thờ Trương Hống ở làng Vọng Nguyệt cạnh làng Như Nguyệt, đền chính thờ Trương Hát ở làng Phượng Nhỡn, cửa sông Thương. Vị trí ấy hợp với bến đò Như Nguyệt nơi quân Tống qua sông, nên theo ông chuyện thần giúp sức "có căn cứ ít nhiều"[2].

Báo chí nói con số lớn hơn: báo Pháp luật viết dân 372 làng dọc sông Cầu, sông Thương và sông Cà Lồ lập đền thờ hai ông[4]; báo Bắc Ninh viết là "hàng trăm làng" ở ba lưu vực ấy[5]. Hơn 290 đền và 372 làng đếm hai đơn vị khác nhau, từ hai nguồn khác nhau, nên không thể coi là một số liệu. Đền Xà nằm bên bờ nam sông Cầu, gần ngã ba Xà nơi sông Cà Lồ đổ vào, được xếp hạng di tích quốc gia năm 1988[4]. Theo danh sách di tích trên Wikipedia tiếng Việt (nguồn bổ trợ), nhiều đình ở Bắc Ninh, Hà Nội, Thái Nguyên cũng thờ hai ông, thường cùng Cao Sơn, Quý Minh[7].

Về tên "Tam Giang", báo Bắc Ninh hiểu là "thánh của ba con sông" (Cầu, Thương, Cà Lồ)[5]; Wikipedia nêu hai cách giải thích, từ tước hiệu "Tam Giang thượng đẳng thần" do các triều phong hoặc từ ba con sông[7]. Truyện Trương Hống, Trương Hát trong bản Việt điện u linh đã đọc không dùng tên này[2].

Lễ hội và những điểm dễ nhầm

Theo báo Pháp luật, đền Xà có hai dịp lễ lớn, mùng 5 tháng Giêng và mùng 9, 10 tháng Tư âm lịch, với rước kiệu, rước nước và thi bơi chải[4]. Ở thượng lưu, các khu dân cư phường Quang Châu (Việt Yên) cúng thánh vào 12 và 13 tháng Tám âm lịch. Năm 2024 nước lũ ngập đình Quang Biểu nên trưởng khu dân cư chèo thuyền vào quét bùn, bày mâm ngũ quả thắp hương; một khu khác cúng ngay trên đê vì đình vẫn ngập. Hội làng có đấu vật, quan họ, bơi chải, bắt vịt[5].

Cần tránh nhầm với đền Tam Giang ở xã Mỹ An (Lục Ngạn), nơi báo Bắc Ninh cho biết thờ công chúa A Nương, được tôn là Mẫu Tam Giang, một tín ngưỡng khác[6]. Việt điện u linh còn ghi tục kiêng tên thần: người ở hai bên sông tránh tên húy, gọi "hát" thành "xướng"[2].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Lĩnh Nam chích quái liệt truyện, quyển 2: The Tale of the Two Spirits of Long Nhãn and Như Nguyệt (bản dịch tiếng Anh), Viet Texts, Đại học Hawai'i tại Mānoa (bản dịch tiếng Anh Lĩnh Nam chích quái liệt truyện)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  2. [2]

    Lý Tế Xuyên, Lê Hữu Mục (dịch), Việt điện u linh tập (bản dịch và phần Dẫn nhập của Lê Hữu Mục, bản điện tử), truyện Trương Hống, Trương Hát và chú thích, Bản điện tử tại lichsuvietnam.info, lưu tại Internet Archive ngày 27/7/2011

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  3. [3]

    Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ quyển 4 (chương Triệu Việt Vương), nguyên văn chữ Hán, Wikisource tiếng Trung (大越史記全書/外紀卷之四)

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Bích Lan, Lưu Ly, Ngôi đền thiêng 1500 tuổi nơi phát tích bài thơ Thần "Nam quốc sơn hà", Báo Pháp luật Việt Nam (baophapluat.vn), đăng 16/03/2021, 2021

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  5. [5]

    Nguyễn Hương, Mai Toàn, Commemoration of Saints Tam Giang: A traditional beauty of residents along Cau River, Báo Bắc Ninh điện tử, bản tiếng Anh (en.baobacninhtv.vn), cập nhật 17/09/2024, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  6. [6]

    Legend of a princess on Tam Giang wharf, Báo Bắc Ninh điện tử, bản tiếng Anh (en.baobacninhtv.vn), bài ký hiệu BGO

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  7. [7]

    Thánh Tam Giang, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót