Tục cúng Hậu và bia Hậu ở làng xã Bắc Bộ: Hậu Thần, Hậu Phật, Hậu Hiền
Cúng Hậu là tục làng xã xưa: đóng góp tiền, ruộng cho đình, chùa, văn chỉ để được cam kết thờ cúng sau khi mất. Bài nêu khái niệm, các cách có ngôi Hậu, mốc lịch sử, số liệu từ văn bia và những điểm các nghiên cứu chưa thống nhất.
Có nguồn · 2

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.
Hậu là gì
Cúng Hậu là tục lệ của làng xã Việt xưa: một người đóng góp tiền hoặc ruộng cho đình, chùa, đền, miếu hay văn chỉ, đổi lại được cam kết thờ cúng lâu dài sau khi mất. Chữ "Hậu" mang nghĩa "sau", tức được thờ phía sau thần, Phật hay bậc hiền. Nếu thờ ở đình, đền, miếu thì gọi là Hậu Thần; ở chùa là Hậu Phật; ở văn chỉ, sau các vị tiên hiền, là Hậu Hiền[1]. Bản chất của tục là một sự "trao đổi": bên cúng Hậu mong được gửi giỗ lâu dài, bên nhận của cải hứa thờ cúng, và lời cam kết được khắc lên bia đá làm bằng chứng[1].
Động lực thường được nêu là nỗi lo không ai hương khói sau khi chết, nhất là với người không có con nối dõi, con trai hoặc con trai mất sớm[1]. Hậu Phật từng chiếm ưu thế trong các loại Hậu, và về sau tục lan rộng đến mọi tầng lớp[1].
Bầu Hậu, mua Hậu và gửi giỗ
Các nghiên cứu phân biệt nhiều cách có được ngôi Hậu. Bầu Hậu dành cho người có công với dân, với nước hoặc làm nhiều việc thiện. Mua Hậu xảy ra khi làng cần tiền chi việc chung và có người sẵn lòng đóng góp. Cũng có người tự cúng Hậu cho mình hoặc cho thân nhân[1]. Theo Trần Trọng Dương, ngôi Hậu có thể chia thành ba loại: người có công lớn với cộng đồng, người được bầu nhờ người thân đóng góp, và người tự mua[1].
Giới nghiên cứu chưa thống nhất có nên coi "gửi giỗ" (nộp của để được cúng giỗ nhưng không được bầu danh vị) là Hậu hay không. Một nhóm chỉ gọi là Hậu người được bầu hoặc mua danh vị; nhóm còn lại, gồm các tác giả bài tổng quan trên Nghiên cứu Tôn giáo, coi cả hai là biểu hiện của tục cúng Hậu[1].
Lịch sử: từ chùa đến đình
Chưa có nghiên cứu nào xác định chính xác thời điểm tục này xuất hiện. Theo Trịnh Khắc Mạnh, việc thờ sau Phật có từ thời Lý, thờ sau thần và Thánh Nho có từ thời Trần; bia chùa Diên Phúc (Hưng Yên) dựng năm 1157 được coi là bia Hậu Phật sớm nhất của tỉnh[1]. Sách Hồng Đức thiện chính thư có điều lệ về Hậu Thần, Hậu Phật, nhưng nhiều nhà nghiên cứu ngờ phần này được thêm về sau. Phạm Thị Thùy Vinh không thấy văn bia thế kỷ XV–XVI nào ghi tục này nên cho rằng bầu Hậu chỉ có từ đầu thế kỷ XVII; ngược lại, có tác giả cho rằng tượng và bia Hậu đã có từ đầu thế kỷ XVI[1].
Tục phát triển mạnh nhất vào thế kỷ XVII–XVIII, nở rộ trong niên hiệu Chính Hòa (1680–1705), rồi được "bình dân hóa" ở thế kỷ XIX; bia Hậu còn thấy dựng tới những năm 1972–1977[1]. Về số liệu, bia Hậu chiếm khoảng một nửa số thác bản do Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp thu thập; ở hạ lưu sông Thái Bình thế kỷ XVI–XVIII là 168 trên 266 bia được khảo sát[1]. Với thế kỷ XIX, bài tổng quan nêu hai con số khác nhau (gần 60% và 80%) mà không giải thích[1]. Riêng tại Bắc Ninh thế kỷ XVIII, theo Philippe Papin, bầu Hậu chiếm tới 80% hoạt động cung tiến[1].
Ai cúng Hậu
Người cúng Hậu gồm cả nam và nữ, nhưng nữ đông hơn. Ở Thái Bình, trong Hậu Phật, phụ nữ cung tiến nhiều gấp 2,1 lần nam giới; khảo sát bia thế kỷ XIX ở mười làng đồng bằng sông Hồng cho thấy 183 trong 214 khoản đóng góp (gần 86%) là của phụ nữ, trong đó vào chùa nhiều hơn vào đình (83 so với 49 khoản)[1]. Từ thế kỷ XVI–XVIII, người cung tiến thường là thái giám không con cháu, quan lại, cung tần hoặc người khá giả; càng về sau người dân thường càng tham gia, và việc cúng Hậu cho người thân tăng lên[1].
Quyền lợi: lúc sống và sau khi mất
Người được lập Hậu sau khi mất được cúng giỗ, và có thể được khắc tượng hay phù điêu ở chùa[1]. Một nghiên cứu về văn bia Hậu thần thế kỷ XVII–XVIII ở huyện Hiệp Hòa (Bắc Giang cũ) cho thấy có nơi còn mừng sinh nhật Hậu thần khi họ còn sống[2]. Tuy vậy, trong 70 bia khảo sát, chỉ 3 bia (dựng năm 1707, 1732 và 1738) ghi tục này; trong 104 quan viên và người nhà quan viên được bầu Hậu thần, chỉ 8 người được chúc mừng, đều thuộc tầng lớp quan chức lớn trong triều chứ không có dân thường[2]. Bia năm 1707 ghi lễ mừng một vị tổng thái giám gồm một con lợn và một vò rượu (quy chuẩn 4 quan tiền sử), cùng 6 mâm xôi, mỗi mâm 8 đấu gạo; lễ mừng vợ cả của ông gồm lợn, rượu quy 3 quan tiền sử và cũng 6 mâm xôi[2].
Điều cần lưu ý
Các số liệu nêu trên đến từ những khảo sát văn bia khác nhau về địa bàn, thời gian và cách tính, nên không ghép được thành một con số chung. Bài tổng quan cũng lưu ý hiện chưa có sự đối chiếu toàn diện giữa hai kho thác bản được sưu tầm độc lập, của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp và của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nên nhiều nghiên cứu mới chủ yếu dùng kho thứ nhất[1].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Nguyễn Thị Trang, Phạm Quang Tùng, Khái quát về truyền thống Hậu Phật trong lịch sử, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 4 (2023), từ tr. 61, Viện Nghiên cứu Tôn giáo (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), 2023
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Trần Thị Thu Hường, Tục mừng sinh nhật Hậu thần qua văn bia thế kỉ XVII–XVIII ở huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang (cũ), Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam, số 6 (222), 2025, từ tr. 72, 2025
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 12 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót