Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Phong tục vòng đờiSử liệuTỉnh, thành phố: Lai ChâuĐà NẵngQuảng NgãiDân tộc: KinhXơ ĐăngCơ TuMảngBrâu

Tục xăm mình trong sử sách Việt Nam và ở một số dân tộc

Sách cổ chép người Việt "cắt tóc vẽ mình"; Toàn thư ghi xăm trong quân đội và hoàng tộc thời Lý, Trần rồi chấm dứt năm 1323. Bài thêm tục xăm mặt của Brâu, Xơ Đăng, Cơ Tu và xăm cằm của người Mảng, nay đã mai một.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Đầu rồng bằng đất nung có thân uốn cuộn, vây và đuôi cong, đặt trên bệ đen trước nền vàng có hình rồng nét trắng; tấm nhãn bên dưới ghi "Đầu rồng".
Đầu rồng bằng đất nung thời Trần, sưu tập Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh (Commons ghi chụp ngày 20/5/2022, tác giả Phương Huy). Ảnh chỉ minh họa hình tượng rồng thời Trần mà Toàn thư nhắc, không phải hình xăm.Phương Huy, CC0, qua Wikimedia Commons · CC0 · Nguồn ảnh

"Cắt tóc vẽ mình" trong sách cổ

Sách cổ Trung Hoa nhiều lần chép các cư dân phương Nam được gọi chung là "Việt" có tục cắt tóc và xăm mình. Theo Carrie Reed (Sino-Platonic Papers, 2000), những đoạn như vậy xuất hiện trong Chiến quốc sách, Hàn thi ngoại truyện, Hoài Nam tử; chú giải Lễ ký của Khổng Dĩnh Đạt (thế kỷ VII) giải thích người Việt xăm mình như một cách xua đuổi loài giao long. Reed cũng dẫn Heather Peters để nhắc rằng "Việt" khó coi là một tộc người xác định, mà là cách gọi rộng cho các dân cư phương Nam[1].

Đại Việt sử ký toàn thư, phần Ngoại kỷ, chép theo hướng truyền thuyết: người miền núi xuống nước bắt cá hay bị thuồng luồng làm hại, vua bảo lấy mực vẽ hình thủy quái lên mình, từ đó thuồng luồng không cắn nữa, và sử gia nhận xét tục vẽ mình của người Bách Việt "có lẽ" bắt đầu từ đấy. Cũng bộ sử này dẫn lời Hoài Nam Vương Lưu An can nhà Hán đánh Mân Việt, rằng dân Việt "cắt tóc vẽ mình", không thể lấy phép trị nước đội mũ mang đai mà cai trị[2]. Cần nhớ đây là ghi chép của sử gia đời sau, không phải bằng chứng khảo cổ về thời Hùng Vương.

Thời Lý: xăm trên quân đội

Toàn thư chép năm 1059, vua Lý Thánh Tông định hiệu các quân (Ngự Long, Vũ Thắng, Long Dực, Thần Điện, Bổng Thánh, Bảo Thắng, Hùng Lược, Vạn Tiệp, mỗi quân chia tả hữu) và cho thích vào trán ba chữ "Thiên tử quân"[2]. Theo bản dịch Toàn thư, việc này thuộc đời Lý chứ không phải đời Trần. Năm 1118, nhà Lý cấm nô bọc nhà dân thích mực vào ngực, vào chân hay xăm rồng trên mình như cấm quân; ai phạm thì bị sung làm quan nô[2].

Thời Trần: rồng, chữ "Sát Thát" và việc bỏ xăm

Toàn thư cho biết đầu đời Trần quân sĩ xăm rồng ở bụng, lưng và hai bắp đùi, gọi là "thái long"; lý giải được ghi lại là khách buôn người Tống thấy dân Việt xăm rồng, nếu gặp bão đắm thuyền thì thuồng luồng không dám phạm tới[2].

Năm 1285, khi tướng Nguyên Ô Mã Nhi đánh vào vùng Gia Lâm, Đông Ngàn, quân ta bị bắt đều có hai chữ "Sát Thát" xăm bằng mực ở cánh tay. Ô Mã Nhi trách vua Trần sai người xăm; Đỗ Khắc Chung đáp rằng họ tự xăm vì lòng trung phẫn, quốc vương không biết việc đó[2]. Cần đọc lời này như lời một sứ giả trong bối cảnh thương thuyết, không thể coi là bằng chứng chắc chắn về việc triều đình có ra lệnh hay không.

Năm 1299, Thượng hoàng Trần Nhân Tông nói gia tộc vốn là người vùng hạ lưu, chuộng dũng cảm và thường xăm rồng vào đùi để không quên gốc. Thợ xăm đã chờ sẵn nhưng vua Trần Anh Tông lánh đi, Thượng hoàng bèn cho xăm cho Huệ Vũ Quốc Chẩn; Toàn thư ghi từ Anh Tông, các vua nối ngôi không xăm đùi nữa[2]. Đến năm 1323, theo Toàn thư, khi tuyển quân lấy người "béo trắng" làm hạng trên thì quân sĩ không còn xăm mình, và sử chép việc bỏ xăm của quân đội bắt đầu từ đó[2]. Toàn thư cũng chép việc "thích chữ" vào trán gia nô năm 1360 để đánh dấu thân phận, khác mục đích của xăm hình ở các đoạn trên[2].

Ở một số dân tộc ngày nay

Báo Gia Lai cho biết các dân tộc Brâu, Xơ Đăng, Cơ Tu ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên trước đây có tục xăm mặt. Phụ nữ Brâu ở làng Đăk Mế (Kon Tum) xăm mặt, cà răng, căng tai; bộ ảnh của Jean-Marie Duchange (1952-1955), lưu ở Bảo tàng Dân tộc học, có hai thiếu nữ Xơ Đăng xăm ba chấm tròn mỗi bên khóe miệng. Người Cơ Tu khi đến tuổi trưởng thành, cả nam và nữ, thích xăm hình trên mặt; dụng cụ là gai mây gắn vào cán trúc, vết xăm được bôi thuốc và khói cây rừng. Theo bài báo, một số tộc người tin hình xăm giúp tránh vũ khí kẻ thù khi lâm trận và giúp nhận ra họ hàng[3]. VietNamNet trích Le Pichon mô tả hình xăm Cơ Tu: hình người đàn bà múa ở trán, mặt trời ở hai mép, chấm đen kéo dài lông mày, sao và chữ thập trên thân[4].

Với người Mảng ở Pa Tần (Lai Châu), Báo Dân Việt ghi nhận tục xăm cằm: con gái phải xăm trước khi lấy chồng, mực làm từ nước lá chàm, hoa văn mô phỏng ngôi sao, bông hoa, cây cỏ. Theo lời một bà cụ được trích, có xăm cằm thì khi lấy chồng mới nhập vào họ nhà chồng và khi mất hồn mới lên trời. Nay chỉ còn thấy hình xăm ở người già; xã Pa Tần đang phục dựng bằng cách vẽ mô phỏng trong lễ hội[5].

Mai một và giới hạn của nguồn

Cả Báo Gia Lai lẫn VietNamNet đều nhận định tục xăm mặt của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam nay hầu như không còn; Báo Gia Lai thêm rằng hình xăm của một số bạn trẻ hiện nay theo trào lưu chứ không theo cách của ông bà[3][4]. Bài chưa tìm được nguồn đáng tin về tục xăm của người Thái hay Khơ Mú, nên không nêu các nhóm này; các ghi chép sử cũ cũng chỉ nói về xăm trong quân đội và hoàng tộc, không mô tả người dân thường.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Carrie E. Reed, Early Chinese Tattoo, Sino-Platonic Papers, số 103, tháng 6/2000 (Đại học Pennsylvania), 2000

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  2. [2]

    Ngô Sĩ Liên, Phạm Công Trứ, Lê Hy, Đại Việt sử ký toàn thư (bản dịch của Viện Khoa học xã hội Việt Nam, 1985–1992; Ngoại kỷ quyển I–II; Bản kỷ quyển III, V, VI, VII và chú thích), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993 (bản PDF đăng trên thpthiephoa1.edu.vn), 1993

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8

  3. [3]

    Tục xăm mặt của đồng bào thiểu số Tây Nguyên, Báo Gia Lai điện tử, đăng ngày 25/08/2020, 2020

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Tấn Vịnh, Những tộc người xăm mình ở Đông Nam Á, Dân tộc và Phát triển (VietNamNet), đăng ngày 02/08/2021, 2021

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Thanh Ngân, Nông thôn Tây Bắc: Độc đáo tục xăm cằm của đồng bào dân tộc Mảng nơi biễn viễn Pa Tần (nguyên văn tiêu đề), Báo Dân Việt (Trang Trại Việt), đăng ngày 26/12/2025, 2025

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót