Dân tộc Brâu

Tên gọi và nguồn gốc

Người Brâu còn được gọi là Brao^[1]. Theo điều tra ngày 01/4/2019 có 525 người Brâu, thuộc nhóm các dân tộc có dưới 1.000 người ở Việt Nam^[1][2]. Tổ tiên họ sinh tụ ở vùng nam Lào và đông bắc Campuchia; một bộ phận chuyển cư sang Việt Nam. Các nguồn nêu thời điểm khác nhau: Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi khoảng 100 năm trước, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi hơn 100 năm trước, còn Báo Nhân Dân ghi khoảng 150 - 160 năm (sáu đến bảy thế hệ)^[1][2][3]. Bảo tàng Dân tộc học cho biết thống kê năm 2009 có 397 người Brâu ở Việt Nam, là một trong hai dân tộc ít người nhất của nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ-me^[2].

Địa bàn cư trú

Phần lớn cộng đồng Brâu sinh sống ở lưu vực sông Xê Xan (Xê Ca Máng) và Nậm Khoong (Mê Kông)^[1]. Ở Việt Nam, họ tập trung ở làng Đắk Mế (một số nguồn viết Đắc Mế), xã Bờ Y, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi)^[1][2]. Làng cách cửa khẩu quốc tế Bờ Y khoảng 10 km và cách thành phố Kon Tum gần 100 km^[3]. Khảo sát năm 2023 ghi nhận 558 người Brâu ở làng này^[4]. Trong làng còn có người Mường, Thái, Việt, và nhiều gia đình Brâu có con rể, con dâu thuộc các dân tộc Lào, Mường, Khơ-me, Gia-rai, Ca-dong, Hrê^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Brâu thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me trong ngữ hệ Nam Á^[1]. Theo Báo Nhân Dân, người Brâu không có chữ viết; trẻ em được học tiếng phổ thông và học nghề^[3]. Theo điều tra năm 2019, 62,4% người từ 15 tuổi trở lên biết đọc, biết viết chữ phổ thông^[3].

Kinh tế truyền thống

Nguồn sống chính là làm rẫy trồng lúa nếp, lúa tẻ, ngô, sắn theo lối phát, đốt, chọc lỗ tra hạt và thu hoạch bằng tay^[1]. Mỗi năm làm một vụ, kéo dài khoảng chín tháng từ lúc chọn đất phát rẫy đến lúc tuốt lúa; sản xuất chủ yếu để tự túc lương thực^[2]. Săn bắn, hái lượm giữ vai trò quan trọng, cung cấp thức ăn thường xuyên cho gia đình^[1]. Làng có lò rèn sửa nông cụ, nhiều đàn ông biết đan lát; lâm thổ sản được đổi lấy váy áo, vải của các dân tộc láng giềng^[1][2]. Người Brâu ăn cơm lam (cơm nếp nấu trong ống nứa non) là chính, sau đó là cơm tẻ nấu trong nồi đất; ngô và sắn chủ yếu dùng chăn nuôi; thức uống có rượu cần. Vận chuyển chủ yếu bằng gùi đan từ tre nứa^[1]. Báo Nhân Dân cho biết cộng đồng được hưởng chính sách định canh, định cư và chương trình phát triển cửa khẩu Bờ Y^[3].

Nhà ở

Theo truyền thống, người Brâu ở nhà sàn mái dốc cao, nền sàn chia hai nấc cao thấp để phân định chức năng sinh hoạt; nhà chính và nhà phụ nối với nhau bằng cầu sàn^[1]. Làng được bố trí theo hướng phòng thủ: nhà rông cao lớn ở trung tâm, nhà các gia đình quay đầu hồi, cửa chính hướng vào nhà làng, tạo bố cục tròn như nan hoa bánh xe bò^[1][2]. Do chính sách định canh định cư, làng hiện nay được quy hoạch lại với nhà trệt lợp ngói dựng thẳng hàng, hướng ra quốc lộ 14C^[2]. Nhà sàn mái cỏ tranh chỉ còn thấy ở một số nhà bếp^[1].

Trang phục

Theo mô tả truyền thống, đàn ông đóng khố, phụ nữ quấn váy tấm; mùa hè nam nữ thường ở trần hoặc mặc áo cánh ngắn, mùa lạnh khoác thêm mền^[1]. Phụ nữ có tục căng tai đeo khoanh nứa vàng hoặc khuyên ngà voi, đeo vòng cổ, vòng tay bằng đồng, bạc hoặc nhôm và chuỗi cườm. Nam nữ khoảng 15 - 16 tuổi cưa bốn răng cửa hàm trên để chính thức bước vào tuổi trưởng thành^[1]. Vải và trang sức phần lớn có được qua trao đổi với cư dân khác^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Xã hội Brâu mới ở giai đoạn đầu phân hóa giàu nghèo. Gia đình nhỏ phụ hệ đã hình thành, nam nữ bình quyền, nhưng tàn tích chế độ mẫu hệ còn khá rõ^[1]. Lễ cưới tổ chức ở nhà gái nhưng nhà trai chịu chi phí; sau cưới, chàng rể ở rể khoảng 4 - 5 năm rồi đôi vợ chồng trẻ chuyển sang giai đoạn luân cư^[1].

Khi có người mất, tang chủ đánh chiêng trống báo tang; thi hài được liệm trong quan tài khoét từ thân cây, đặt tại nhà tang dựng gần nhà ở. Đặc trưng là quan tài chôn nửa chìm nửa nổi; nhà mồ chứa tài sản chia cho người chết, thường bị bẻ gãy hoặc làm sứt mẻ theo tục lệ^[1]. Khi nhà mới hoàn thành, cả làng dự lễ lên nhà và bữa tiệc cúng thần linh. Nhà làng vừa là nơi sinh hoạt chung vừa là nơi thanh niên học nghề và truyền thống văn hóa dưới sự hướng dẫn của già làng^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Theo Bảo tàng Dân tộc học, người Brâu tin có nhiều thần như thần mặt trời, thần rừng, thần nước, thần đất, thần lúa, thần bản mệnh; thần Paxây được cho là đã tạo ra mọi thứ trên thế gian^[2]. Đời sống gắn với nhiều lễ cúng theo chu kỳ làm rẫy: chọn đất, phát rẫy, đốt rẫy, trỉa lúa, cúng lúa mới, thu hoạch và mở cửa kho; trâu là vật hiến sinh lớn nhất^[2]. Tết là lễ ăn mừng cơm mới sau thu hoạch, ngày tổ chức tùy thời vụ và từng gia đình, không có ngày thống nhất; nông lịch tính theo tuần trăng và định tháng theo mùa vụ rẫy lúa^[1].

Một bài của Báo Văn hóa (2023) ghi nhận chính sách hỗ trợ hạ tầng, xóa đói giảm nghèo và bảo tồn văn hóa, cùng quá trình giao lưu với các dân tộc khác, đã làm thay đổi đời sống văn hóa người Brâu; tại một hội thảo ở Kon Tum, đại biểu đề xuất xây dựng bảo tàng văn hóa Brâu tại chỗ theo mô hình làng văn hóa gắn với du lịch cộng đồng^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Brâu có truyện cổ về thần sáng tạo Pa Xây và huyền thoại Un cha đắc lếp (lửa bốc nước dâng) kể về nạn hồng thủy, cùng hát đám cưới và hát ru^[1][3]. Nhạc cụ có đàn klông pút (còn gọi táp đinh bổ) và quan trọng hơn là bộ chiêng đồng gồm ba loại có thang âm khác nhau: coong, mam và tha^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, cồng chiêng là nhạc cụ giá trị nhất; chiêng tha đặc sắc về âm thanh và cách gõ, mỗi bộ chỉ có hai chiếc gọi là "vợ" và "chồng", và trước kia một bộ có thể trị giá khoảng 30 - 40 con trâu^[2]. Trò chơi dân gian gồm đánh cù, thả diều sáo, thả diều bươm bướm, bơi sông, cướp dây, bịt mắt đi tìm và đi cà kheo^[1].