Tục chôn nhau cắt rốn của người Việt, người Mường và người Brâu
Cách người Việt, người Mường và người Brâu cắt rốn và chôn nhau thai: dụng cụ tre nứa, nơi chôn, kiêng kỵ, thành ngữ "chôn nhau cắt rốn" và thay đổi khi sinh ở trạm y tế; nêu rõ điểm các nguồn chưa nói tới.
Có nguồn · 5

Từ một thành ngữ đến một tục
"Nơi chôn nhau cắt rốn" (cũng nói "chôn rau cắt rốn") là cách người Việt chỉ nơi mình sinh ra. Báo Nghệ An năm 2017 thuật lại một cuộc tranh luận nhỏ về chữ "rau" hay "nhau" trong sách giáo khoa: sách Thành ngữ tiếng Việt (Hoàng Văn Hành, 2015) chấp nhận cả hai cách nói; Phó giáo sư Phạm Văn Tình cho rằng đó là hai biến thể của cùng một từ, mỗi nơi dùng một kiểu; Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (2005) có cả hai mục nhưng ghi "rau" là cách phát âm địa phương[5]. Đằng sau câu thành ngữ là một tục thật: cuống rốn được cắt bằng dụng cụ riêng, nhau thai được đem chôn theo quy tắc riêng.
Ở người Kinh xưa
Phan Kế Bính (1915) viết rằng khi sinh nở nhà mời bà tấm đến đỡ, đứa trẻ ra đời thì cắt rốn, chôn nhau. Nhau phải chôn sâu, vì chôn nông thì con hay trớ, và phải tránh chỗ giọt tranh, kẻo về sau con bị chốc đầu, toét mắt[1].
Báo Pháp luật, dẫn nhà nghiên cứu Gustave Dumoutier và Nhất Thanh, mô tả thêm. Cuống rốn được cắt dài khoảng 15 đến 20 cm bằng dao tre chứ không dùng đồ kim loại; khi vết rốn còn ướt thì xức tro tẩm chiếu hoặc tổ kén. Nhất Thanh cho rằng điều ấy vốn xuất phát từ chuyện nhà chỉ có một con dao dùng đủ việc nên người ta thấy que nứa, mảnh chai "sạch" hơn rồi mượn thuyết kiêng sắt để giải thích, trong khi chính que nứa, mảnh chai lại gây uốn ván cho nhiều trẻ sơ sinh[2]. Nhau được chôn trước cửa chính của nhà, người ta đóng xuống bậu cửa một cái đinh có trét bãi phân đầu tiên của đứa bé, và vẫn phải tránh giọt tranh vì sợ nước mưa làm thủng đất khiến nhau sình thối[2]. Theo Dumoutier, một số làng Bắc Kỳ còn chôn nhau ở chỗ riêng và thăm nom lớp đất phủ: đất cứng quá thì bé ngạt mũi, xốp quá thì bé nôn; khi con nôn thì cha mẹ đạp cho đất nén xuống, khi con sổ mũi thì xới đất cho xốp hơn[2]. Các chi tiết này đến tay tôi qua bài báo, chưa đối chiếu với nguyên tác.
Ở người Mường Cẩm Lương (Thanh Hóa)
Theo Hà Diệu Thu (Tạp chí Dân tộc học, 2020), phụ nữ Mường ở xã Cẩm Lương thường sinh ngồi bên bếp lửa, nhờ bà đỡ. Đứa trẻ được cắt rốn bằng mảnh sành đã tẩy trùng. Một số nơi dùng thanh nứa lấy từ mái nhà: mái phía trước nếu sinh con trai, mái phía sau nếu con gái, vì gian trước dành cho nam, gian sau cho nữ; người Mường ở Thanh Sơn (Phú Thọ) làm giống vậy, còn Mường Hòa Bình không phân biệt. Cắt xong, thanh nứa được giắt lên mái nhà[3]. Phần bài tôi đọc không mô tả cách xử lý nhau thai.
Ở người Brâu (Kon Tum)
Lê Trần Quyên (Tạp chí Dân tộc học, 2024) ghi nhận ở làng Đắk Mế, xã Pờ Y, bà mụ dùng thanh cật nứa hoặc dao nhỏ sắc, rửa nước nóng rồi lau khô để cắt rốn, sau đó buộc bằng sợi dây bông sạch và đem trẻ tắm nước lá thuốc. Nhau thai do người chồng cuốn trong tấm vải, mang đi chôn cách nhà khoảng 50 m, trong hố sâu khoảng 60 cm vì sợ thú vật moi lên ăn. Nếu nhau bị thú đào lên ăn, gia đình phải sắm lễ cúng để tránh cho mẹ và bé ốm đau[4].
Điểm chung và điểm khác
Về dụng cụ, người Kinh dùng dao tre, người Mường dùng mảnh sành hoặc thanh nứa, người Brâu dùng thanh cật nứa hoặc dao nhỏ sắc; tre nứa có mặt ở cả ba nhóm. Hai nhóm dân tộc còn nhấn mạnh thao tác làm sạch: tẩy trùng mảnh sành (Mường), rửa nước nóng rồi lau khô (Brâu)[2][3][4]. Về nơi chôn, người Kinh theo các mô tả trên chôn ngay trước cửa nhà, còn người Brâu chôn xa nhà khoảng 50 m[2][4]. Điểm chung là nỗi lo nhau bị xâm hại, do nước mưa hoặc thú vật, và niềm tin rằng chỗ chôn liên quan đến sức khỏe đứa trẻ; đó là niềm tin dân gian, không phải kết luận y học.
Vì sao cụm "chôn nhau cắt rốn" trở thành tên gọi của quê hương? Các nguồn đã đọc không giải thích trực tiếp. Báo Pháp luật chỉ nối câu thành ngữ với tầm quan trọng của việc cắt rốn, chôn nhau trong đời người[2]. Có thể hiểu rằng nơi chôn nhau là một dấu mốc gắn đứa trẻ với mảnh đất ngay từ lúc chào đời, nhưng đó là suy luận của người viết, không phải kết luận của các tác giả.
Khi sinh ở cơ sở y tế
Trong hai nghiên cứu dân tộc học trên, phụ nữ Mường Cẩm Lương hiện phần lớn đến trạm y tế xã hoặc bệnh viện huyện để sinh, còn phụ nữ Brâu thường sinh ở trạm y tế xã, ca khó thì được chuyển lên bệnh viện huyện Ngọc Hồi hoặc tuyến tỉnh[3][4]. Hai bài không nói rõ nhau thai ở cơ sở y tế hiện nay được xử lý thế nào hoặc gia đình có thể xin mang về chôn hay không. Tôi chưa tìm được nguồn y tế chính thức về điểm đó nên không kết luận. Riêng về dụng cụ, Nhất Thanh, qua bài báo đã dẫn, nêu nguy cơ uốn ván sơ sinh do que nứa, mảnh chai không vô trùng như lý do khiến cách làm cũ bị đánh giá là nguy hiểm[2].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục, thiên thứ nhất (phong tục trong gia tộc), mục I: Cha mẹ với con, Wikisource tiếng Việt (bản in 1915, phạm vi công cộng), 1915
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [2]
- [3]
Hà Diệu Thu, Nghi lễ trong sinh đẻ và nuôi dạy con của người Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa, Tạp chí Dân tộc học (Viện Dân tộc học), số 5, 2020, tr. 108–115, 2020
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Lê Trần Quyên, Tập tục sinh đẻ của người Brâu ở làng Đắk Mế, xã Pờ Y, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum, Tạp chí Dân tộc học (Viện Dân tộc học), số 6, 2024, tr. 115–123, 2024
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Chôn rau cắt rốn hay chôn nhau cắt rốn? (bản tiếng Anh trên baonghean.vn), Báo Nghệ An (baonghean.vn, bản tiếng Anh), đăng 3/11/2017, 2017
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót