Cúng việc lề: giỗ chung của các dòng họ người Việt ở Nam Bộ

Một lễ giỗ chung của những dòng họ đi khẩn hoang

Trong phương ngữ Nam Bộ, "lề" là việc lặp đi lặp lại theo thông lệ. Theo nhà nghiên cứu Trương Ngọc Tường, được Báo Pháp luật TP.HCM dẫn lại, cúng việc lề là lễ cúng lặp lại theo tục lệ riêng của từng dòng họ, thường gọi là "đám giỗ hội", để tưởng nhớ tổ tiên đi khẩn hoang lập ấp từ thế kỷ XVII–XVIII^[3]. Nguyễn Ngọc Thơ và Nguyễn Tấn Quốc (2025) mô tả tương tự: đó là dịp nhớ ơn các bậc tổ tiên rời miền Bắc, miền Trung vào Nam, nhận ra họ hàng và thắt chặt quan hệ trên đất mới; khác với giỗ họ thông thường, người tổ chức không mời người ngoài dòng họ^[1].

Hai tác giả cho biết tục phổ biến nhất ở lưu vực Đồng Nai – Vàm Cỏ, trong đó Long An (nay thuộc tỉnh Tây Ninh) là vùng tụ nhiều nhất; họ dựa trên khảo sát của Bảo tàng Long An năm 2005 và điền dã 2022–2023 với 16 dòng họ tiêu biểu^[1].

Ngày, nơi cúng và lễ vật

Mỗi dòng họ tự giữ một ngày cúng cố định: ngày giỗ vị tổ khai hoang, ngày cúng thổ thần, ngày cầu an của họ, ngày 25 tháng Chạp (tảo mộ trước Tết), 30 Tết hay vài ngày đầu năm. Một số họ ở vùng nước nổi chọn ngày 5 tháng 7 để có cá mùa lũ làm lễ vật (bài không nói rõ âm hay dương lịch)^[1]. Báo Pháp luật TP.HCM ghi Tiền Giang thường cúng ngày 19 tháng Giêng hoặc 19 tháng 3, vùng Đồng Tháp Mười vào mùa nước nổi^[3].

Nhiều họ cúng ở bờ sông, bờ kênh hoặc bãi đất hoang để gợi lại cảnh lưu dân, số khác cúng ở từ đường. Mâm cúng trải chiếu dưới đất chứ không đặt lên bàn thờ, lễ vật bày trên lá chuối hoặc lá sen, bát đĩa mộc mạc, đũa bằng cành tre, chén bằng gáo dừa^[1][3]. Báo Pháp luật TP.HCM kể có bốn thứ bắt buộc, vốn là đồ lưu dân từ miền Trung mang theo ghe: hũ gạo, hũ muối, tĩn nước và bó củi. Tiếp đó là cháo ám (cháo cá lóc nấu nguyên con, không cắt vây vì xưa nghèo chưa có dao thép), cá lóc nướng trui, mắm sống và rau rừng^[3]. Thơ và Quốc cũng thấy gia đình nào cũng nấu cháo ám, nướng cá lóc và dọn rau dại^[1].

Ngoài phần chung, mỗi họ có một lễ vật riêng như "ký hiệu" của dòng họ. Họ Mai ở Cai Lậy dựng hình nộm bằng rơm rồi đốt^[3]; họ Võ ở Mộc Hóa (Kiến Tường) dọn món gỏi da voi, nay thay bằng da heo cắt hình voi, hai nguồn cùng nhắc ví dụ này^[1][3]. Họ Lê ở Bến Lức bày đĩa thịt sống cúng "chúa sơn lâm" và hình nộm có năm tàu dừa, năm mũi tên^[1]. Báo Pháp luật TP.HCM gọi đó là "gia phả ngầm": nhờ dấu hiệu chỉ người trong họ hiểu, con cháu lưu lạc có thể nhận ra nhau^[3]. Thơ và Quốc kể một người họ Phan thất lạc lâu năm đã tìm lại họ hàng năm 2002 nhờ nhận ra lễ vật, và cho rằng nhiều lưu dân thuở đầu không dám ghi gia phả; đó là giả thuyết của tác giả^[1].

Tiến hành và những nghi lễ đan xen

Chủ lễ, thường là trưởng họ hoặc người có uy tín, dâng rượu, nước, hương rồi khấn; con cháu lạy theo thứ bậc. Cuối lễ là đốt vàng mã, rải gạo muối và thả bè chuối hoặc thuyền nhỏ tiễn tổ tiên về quê cũ; sau đó cả họ ăn chung và kể chuyện khai hoang^[1][3].

Cúng việc lề dễ hòa với nghi lễ khác. Thơ và Quốc ghi nhận lễ có thể kèm cúng thổ thần, cúng cô hồn (vì không ít tổ tiên chết dọc đường Nam tiến, không rõ ngày mất, nơi chôn), cầu an cho cả họ, và tưởng nhớ những người được coi là anh hùng địa phương như Nguyễn Trung Trực; có họ cúng việc lề ngoài trời rồi cúng giỗ chính thức ở từ đường^[1]. Báo Pháp luật TP.HCM cũng nói lễ gồm cúng đất, cúng cô hồn, cầu an cho dòng họ^[3].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Thứ nhất là phạm vi. Báo Pháp luật TP.HCM dẫn nhà nghiên cứu cho rằng tục này không có ở miền Bắc và không rõ ở miền Trung; Thơ và Quốc trích Phan Thị Yến Tuyết với ý tương tự^[1][3]. Nhưng Nguyễn Duy Đoài (2016) mô tả "thờ cúng việc lề" là tục đặc thù của mọi dòng họ lớn ở đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi): cúng tháng Hai hoặc tháng Ba âm lịch, thường ở từ đường, qua ba tuần sơ hiến, á hiến, chung hiến, và liên hệ với lễ khao lề thế lính Hoàng Sa. Ông thấy điểm chung là gắn với khai hoang lập ấp và "ký hiệu riêng" của lễ vật; điểm khác là ở Nam Bộ lễ tái hiện cảnh cơ cực của người đi khai phá, còn ở Lý Sơn lễ chỉ tổ chức tại từ đường, kinh phí do các chi trong họ đóng góp^[2].

Thứ hai là tính chất. Thơ và Quốc đặt câu hỏi liệu đây là "truyền thống được tạo ra" của lưu dân, và lập luận rằng đó không phải phi Nho giáo mà là cách người di cư điều chỉnh nghi lễ gia tộc cho hợp hoàn cảnh mới^[1]. Họ cũng ghi tục từng bị coi là mê tín và nay được đánh giá lại là thuần phong mỹ tục, nhưng bài nêu hai mốc công nhận di sản khác nhau (2005 và 2014) mà không dẫn văn bản, nên bài này không khẳng định mốc nào^[1].