Lễ chạp mả (tảo mộ tháng Chạp) ở miền Trung: Huế, xứ Quảng và Quảng Bình
Chạp mả là việc dọn mộ, cúng tổ tiên trong tháng Chạp để mời ông bà về ăn Tết. Bài tả cách làm ở Huế (chạp làng, phe, họ, nhà), xứ Quảng (chạp mả tộc), Quảng Bình, nghề chạp mả thuê ở Đà Nẵng và chỗ các nguồn chưa thống nhất.
Có nguồn · 6

Chạp mả là gì
Tháng Chạp là tháng cuối năm âm lịch. Theo VietNamNet, dẫn giáo trình của GS Nguyễn Tài Cẩn, chữ "chạp" vốn là cách đọc chệch của "lạp" trong "lạp nguyệt", mà "lạp" trong tiếng Hán chỉ lễ tế thần cuối năm. Bài này mô tả chạp mả là dịp con cháu thăm mộ tổ tiên, dọn dẹp phần mộ và mời tổ tiên về ăn Tết; các dòng họ nhân đó dạy con cháu về vai vế và công lao người đi trước[1].
Ở miền Trung, người ta thường nói "chạp mả" hay "chạp mộ" thay cho "tảo mộ". Trương Điện Thắng, trên Báo Đà Nẵng, ghi rằng Phan Kế Bính trong Phong tục Việt Nam chỉ nhắc Tết Thanh minh (tiết tháng Ba) với khái niệm "tảo mộ", không gọi "chạp mả" như người Quảng. Theo tác giả, việc tảo mộ ấy (phát cỏ, đắp đất, về làm cỗ cúng gia tiên) tương ứng với chạp mả ở Quảng Nam và Đàng Trong, còn tháng Chạp thì các tộc họ đắp mả tổ và hợp tế tổ tông[2]. Vậy chạp mả khác Thanh minh chủ yếu ở thời điểm cuối năm và ở sự gắn với dòng họ; dù vậy, bài này cũng ghi một số nơi ở xứ Quảng vẫn làm vào tháng Ba âm lịch[2].
Ở xứ Quảng: chạp mả tộc, chạp mả chi phái
Theo Báo Đà Nẵng, đa số nơi ở xứ Quảng chạp mả từ tháng Mười âm lịch đến những ngày gần Tết. Tác giả suy đoán thời điểm này hợp với lúc nông nhàn trước vụ đông xuân, và với niềm tin con cháu đón năm mới thì cũng phải lo cho ông bà. Vùng Điện Bàn, nhiều tộc chọn ngày Đông chí, gọi là chạp mả tộc[2]. Dòng tộc lớn thường ghi ngày chạp mả trong gia phả hay tộc ước, làm chạp mả tộc trước rồi mới đến chi phái và gia đình để tỏ sự tôn kính trên dưới[2].
Việc "giẫy mả" (phát cỏ, sửa mộ) nay đỡ nặng nhọc, nên sau phần cúng ở nhà thờ, phần hội chiếm nhiều thời gian: con cháu làm ăn xa trở về, có nơi phải dựng rạp, mổ bò, heo mới đủ phần ăn. Tác giả kể một buổi hợp kỵ ở Thăng Bình có "câu lạc bộ các nàng dâu" phát học bổng, nhiều tộc họ nhân đó bàn kế hoạch khuyến học và tu bổ từ đường, con cháu giới thiệu nhân thân, nghề nghiệp để mọi người biết nhau[2]. Ông cũng nêu mặt trái: mức đóng góp có thể quá sức hộ nghèo, vàng mã tốn kém, ăn uống đôi khi dẫn đến cãi vã[2]. Đây là nhận xét của tác giả bài báo.
Ở Huế: chạp làng, chạp phe, chạp họ, chạp nhà
Nhà văn Hồ Đăng Thanh Ngọc, trả lời Báo Đại Đoàn Kết, nói tháng Chạp ở Huế "dành cho việc chạp mộ": con cháu mang cuốc, rựa ra nghĩa trang dọn cỏ, đắp đất cho mồ mả tổ tiên. Ông kể thứ tự gồm chạp làng (mộ các bậc khai canh, khai khẩn và mộ lâu nay không ai chăm), chạp phe hay giáp (mộ vô danh trong nghĩa trang của phe), chạp họ, chạp phái (mộ tiên tổ và mộ vô danh trong họ), cuối cùng là chạp nhà, ngày con cháu đi thăm mộ cha ông[3]. Sau đó mới đến cúng đưa ông Táo, cúng tổ nghề, cúng tất niên; ngày 30 Tết cúng rước ông bà tổ tiên về ăn Tết, mùng Ba cúng đưa[3].
Cần phân biệt với việc thăm mộ sáng mùng Một. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi nhận người Huế dành những giờ đầu năm mới lên nghĩa trang thắp nhang, dù mộ phần đã được sửa sang trước đó mấy ngày[4]; ông Thanh Ngọc cũng nhắc cảnh kẹt xe trên đường lên nghĩa trang núi Thiên Thai sáng mùng Một[3]. Như vậy ở Huế, dọn mộ trong tháng Chạp và thăm mộ đầu năm là hai dịp khác nhau.
Biến thể ở Quảng Bình (nay thuộc Quảng Trị)
Minh Phong, trên Báo Sài Gòn Giải Phóng, viết về vùng Quảng Trạch và Ba Đồn (thuộc Quảng Bình trước 1/7/2025). Ở đây "chạp mả" là cách gọi tảo mộ; từ đầu đến cuối tháng Chạp các làng lần lượt tổ chức, con cháu ở xa có thể không về ăn Tết nhưng chạp mả thì phải thu xếp về. Mỗi làng thường làm hai ngày: ngày đầu chạp mả họ hàng, ông tổ của làng và dòng tộc, ngày sau làm trong gia đình[5]. Nghi thức khác nhau theo làng: có làng chạp mả thành hoàng bổn thổ, có làng chạp mả tổ khai canh; ở thôn Thanh Bình, các họ mổ heo, rước linh tổ khai canh ra mộ tổ rồi ra biển khấn vái[5].
Nghề chạp mả thuê ở Đà Nẵng
Znews, đăng lại từ báo Tiền Phong (2013), tả những nhóm làm thuê gọi là "đội quân chạp mả thuê" ở nghĩa trang Gò Cà (Hòa Vang, Đà Nẵng): từ đầu tháng Chạp đến gần 29 Tết họ nhổ cỏ, quét vôi, sơn lại mộ. Khu vực chia theo cai thầu, tiền công tính theo ngày (khoảng 250.000 đồng/ngày cho việc sơn mộ năm 2013). Bài cho biết nghề bắt đầu từ việc chủ mộ ở xa thuê dân quanh nghĩa trang dọn cỏ cuối năm[6].
Những điều chưa rõ
Các nguồn đều là báo chí và mỗi nơi một khác: xứ Quảng từ tháng Mười đến gần Tết, Quảng Bình từ đầu đến cuối tháng Chạp, Huế trong tháng Chạp với bốn tầng chạp làng, phe, họ, nhà. Vì vậy bài không khái quát cho cả miền Trung, và chưa có nguồn riêng cho Quảng Ngãi nên không mô tả tục này ở đó.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Vì sao tháng 12 âm lịch được gọi là tháng Chạp?, Báo VietNamNet, đăng ngày 26/01/2025, 2025
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [2]
- [3]
Việt Quỳnh, Người Huế có ý thức gìn giữ Tết Huế xưa, Báo Đại Đoàn Kết, đăng ngày 09/02/2024, 2024
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Nét đẹp tảo mộ đầu xuân, Báo Sài Gòn Giải Phóng, đăng ngày 01/03/2024, 2024
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
Minh Phong, Sông Gianh mùa chạp mả, Báo Sài Gòn Giải Phóng, đăng ngày 26/01/2019, 2019
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Dịch vụ tảo mộ thuê ở Đà Nẵng, Tạp chí điện tử Tri Thức (Znews), đăng ngày 31/01/2013, theo báo Tiền Phong, 2013
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót