Múa rối cạn ở Việt Nam: rối que Bảo Hà, rối Tế Tiêu, rối Tày Định Hóa và rối chầu Thánh chùa Đại Bi
Múa rối cạn là rối biểu diễn trên sân khấu khô, khác rối nước. Bài điểm bốn phường rối có tư liệu: Bảo Hà (Hải Phòng), Tế Tiêu (Hà Nội), người Tày Định Hóa (Thái Nguyên) và chùa Đại Bi (Nam Định cũ), cùng vai trò Nhà hát Múa rối Việt Nam.
Có nguồn · 8

Khái quát
Múa rối cạn là các loại rối biểu diễn trên sân khấu khô, khác với múa rối nước vốn cần mặt nước và thủy đình. Báo Văn hóa nhấn mạnh rối cạn Tế Tiêu được trình diễn hoàn toàn trên sân khấu khô, không có nước hỗ trợ chuyển động nên người điều khiển phải có kỹ thuật thuần thục[6]. Báo chí cũng gọi rối cạn của người Tày là "rối que"[5]. Các nguồn đọc được chủ yếu mô tả từng phường rối cụ thể, vì vậy bài đi theo bốn trường hợp thay cho một bảng phân loại chung: Bảo Hà (Hải Phòng), Tế Tiêu (Hà Nội), rối của người Tày ở Định Hóa (Thái Nguyên) và rối chầu Thánh ở chùa Đại Bi (Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình).
Bảo Hà: rối que bán thân từ nghề tạc tượng
Theo TS Vũ Hồng Nhi (Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam), người điền dã tháng 7/2024, phường rối cạn Bảo Hà ở xã Đồng Minh, huyện Vĩnh Bảo (Hải Phòng) gắn chặt với nghề tạc tượng của làng[1]. Người làng tin nghề tạc tượng do cụ Nguyễn Công Huệ truyền dạy năm 1427. Về rối, có người cho rằng rối ra đời cùng nghề tạc tượng từ thế kỷ XV, người khác cho rằng muộn hơn, vào khoảng thế kỷ XVIII; tác giả nhận xét không có tài liệu ghi cụ thể thời gian hay người sáng tạo[1]. Con rối là rối que bán thân, đầu và mặt tạc liền thân, chỉ có hai bàn tay; mỗi tay gắn một que dài 25-27 cm nối với vai bằng dây vải, cho cánh tay cử động ở ba khớp, que được giấu trong ống tay áo[1]. Sân khấu hình bàn vuông, con rối ra bằng cổng bên phải ("cửa sinh") và vào bằng cổng bên trái ("cửa tử") theo cách gọi của nghệ nhân[1]. Trò cổ gồm Múa tứ linh, Trương Viên, Thạch Sanh, Trống cơm, Múa thỏ, đậm chất chèo; năm 1994 trò Trương Viên đạt giải nhất Liên hoan Múa rối toàn quốc[1]. Từ năm 2000, phường chỉ diễn một đến hai lần mỗi năm, có năm không lần nào[1].
Tế Tiêu: rối gỗ sung và tích tuồng
Dân gian cho rằng rối cạn Tế Tiêu (xã Mỹ Đức, Hà Nội) có hơn 400 năm[3][4]. Theo Đại Đoàn Kết (2025) đây là nơi duy nhất trong sáu phường rối nổi tiếng của Hà Nội còn giữ rối cạn; năm đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được ghi khác nhau, 2020 theo Đại Đoàn Kết và 2021 theo Báo Văn hóa[4][6]. Con rối chủ yếu làm bằng gỗ sung, tạo hình mộc mạc[6]. Sân khấu ba mặt, nhân vật "lão trượng" dẫn trò; nhiều trò lấy từ tuồng và truyện dân gian như Sơn Hậu, Thạch Sanh chém chằn tinh, Xay lúa giã gạo, Hai Bà Trưng đánh giặc, Lý Thường Kiệt đọc hịch[3][6]. Nghề hồi sinh vào khoảng 1954-1957 và mạnh lên những năm 1970 nhờ các nghệ nhân như Lê Năng Nhượng, Phạm Văn Bể; năm 2019 phường do con trai ông Bể là Nghệ nhân Ưu tú Phạm Công Bằng đứng đầu, có 15 thành viên[3].
Rối que của người Tày ở Định Hóa
Rối cạn của người Tày ở Định Hóa (Thái Nguyên) nổi tiếng ở thôn Thẩm Rộc (xã Bình Yên) và Ru Nghệ (xã Đồng Thịnh); theo nghệ nhân dòng họ Ma, cụ tổ Ma Công Bằng khai sinh nghề hơn 200 năm trước[5]. Rối thường diễn dịp đầu năm, trong lễ Lồng tồng, gửi ước vọng mưa thuận gió hòa. Bộ rối từ 6 con tăng lên 12 rồi 33 con, làm bằng gỗ thừng mực; nam giới điều khiển, nữ giới hát và đọc lời thoại, đệm đàn tính và sáo[5]. Nghề từng gần như vắng bóng, phường dòng họ Ma được lập lại từ năm 2000; năm 2011 địa phương làm đề án phục hồi, và theo bài báo năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận di sản quốc gia năm 2015. Khó khăn gồm lệ truyền trong dòng họ, vì người ta tin con rối linh thiêng nên người ngoài ngại học, cùng nghệ nhân cao tuổi và thời gian đại dịch[5].
Rối đầu gỗ chầu Thánh ở chùa Đại Bi
Khác với các phường trên, rối ở chùa Đại Bi (Nam Trực, Nam Định cũ) chỉ diễn để chầu thiền sư Từ Đạo Hạnh trong lễ hội chùa[2]. Ba phường rối của thôn Vân Chàng, Giáp Tư, Giáp Ba, chỉ có nam giới, diễn bộ Thập nhị Thánh tượng rối: sáu đầu lớn "Lộng" đục rỗng, nặng 3-3,5 kg, và sáu đầu nhỏ cao khoảng 30 cm; vải buộc ở cổ tượng che tay người điều khiển, bên trong đầu có tay cầm dài 20-30 cm[2]. Rối diễn các tối 21-23 tháng Giêng và đêm giao thừa, với 28 bài ca, 13 làn điệu[2]. Người địa phương cho rằng tục có từ thời Lý, nhưng tác giả lưu ý chưa có tư liệu ghi chép nguồn gốc và nêu thêm giả thuyết liên quan đến nhà Hồ[2].
Sân khấu chuyên nghiệp và sức ép đời sống
Nhà hát Múa rối Việt Nam, thành lập ngày 12/3/1956, theo giám đốc nhà hát hiện phát triển cả rối nước và rối cạn; chương trình kỷ niệm 70 năm kết hợp hai loại rối với múa, sắp đặt và âm nhạc[8]. Ở phường làng, hoạt động gắn với lễ hội nên thu nhập không ổn định; Phạm Quang Hữu (sinh năm 2000), con trai ông Phạm Công Bằng, về nối nghề và đưa phường lên mạng, làm đồ lưu niệm lấy cảm hứng từ con rối[7].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Vũ Hồng Nhi, Múa rối cạn chầu Thánh - một nét đặc trưng của lễ hội chùa Đại Bi, Nghiên cứu Tôn giáo, số 12 (2024), 2024
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [3]
Đỗ Thị Thanh Thủy, Rối cạn Tế Tiêu: "Đặc sản" của chốn đồng quê, Báo Văn hóa, 2019
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Hồng Vân, Rối cạn chưa bao giờ 'rối', Báo Đại Đoàn Kết, 2025
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
Hải Giang, Hồi sinh nghệ thuật múa rối cạn của người Tày Định Hóa, VnBusiness, 2021
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Khi người nông dân kể chuyện làng bằng những con rối mộc, Báo Văn hóa, 2026
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
Hà Giang, "Khoác áo mới" cho rối cạn Tế Tiêu, Báo Nhân Dân, 2026
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [8]
Hành trình giữ hồn sân khấu rối, Báo Đại Đoàn Kết, 2026
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót