Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Nghệ thuật trình diễnSử liệuTỉnh, thành phố: Cao BằngThái NguyênDân tộc: Tày

Hát lượn của người Tày: lượn cọi, lượn slương và các lối hát giao duyên

Lượn là lối hát đối đáp giao duyên của người Tày, gồm nhiều lối như lượn cọi, lượn slương, lượn nàng ới. Bài nêu cách hát, không gian hát, việc ghi danh Lượn Cọi ở Pác Nặm năm 2019, các lớp truyền dạy và chỗ các nguồn khác nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 8

Ba phụ nữ lớn tuổi người Tày đội mũ vải đen, mặc áo chàm xanh và áo tím nhạt có hoa nhỏ, ngồi sát nhau; người ở giữa đang nắm tay người bên cạnh.
Ảnh minh họa: phụ nữ Tày (Commons chỉ ghi "Women of Tay", ngày 3/7/2008, không nêu địa điểm). Đây không phải ảnh một buổi hát lượn.DXLINH, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Khái quát

Lượn là lối hát đối đáp giữa trai và gái người Tày, thuộc dòng dân ca giao duyên; người Nùng có lối hát tương tự gọi là sli[4]. Trang giới thiệu 54 dân tộc của Bộ Dân tộc và Tôn giáo (người Tày có 1.845.492 người theo điều tra năm 2019) liệt kê lượn cọi, lượn slương, lượn then, lượn nàng ới và gọi đó là các lối hát giao duyên phổ biến ở nhiều vùng[3].

Cách phân loại dân ca Tày chưa thống nhất. Theo nhà nghiên cứu Bùi Lưu Phi Khanh, do Báo Đại biểu Nhân dân dẫn lại năm 2025, âm nhạc dân gian Tày có bốn hình thức chính: hát lượn, khắp cọoi, hát quan làng và hát ru con[7]. Một bài trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên (2024) lại chia dân ca Tày thành ba tiểu loại: lượn, quan lang và then[1].

Các lối lượn

Báo Nhân Dân (2018) mô tả lượn ở Cao Bằng theo vùng: lượn cọi (còn gọi lượn hội bạn) ở Hà Quảng, Bảo Lạc; lượn slương ở Thạch An, Phục Hòa; lượn then ở Trà Lĩnh, Quảng Uyên, Phục Hòa, Trùng Khánh, Hạ Lang; lượn hai ở thị trấn Đông Khê. Bài còn kể lượn nàng ới với lời giàu so sánh, ẩn dụ, và lượn Hà Lều hát song ca hai bè cao thấp[4]. Phần lớn làn điệu theo thể thất ngôn trường thiên, riêng lượn slương theo thất ngôn tứ tuyệt[4]. Tên huyện là đơn vị ở thời điểm viết bài.

Bài trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Đà Nẵng (2019) mô tả lượn cọi là lối hát gọi bạn tình, mở đầu bằng cung lượn nải (hát mời) có thể dài tới vài trăm câu; ngoài ra có lượn rọi (hát những câu có vần điệu) và phong slư (thư tình)[2]. Tác giả dẫn một tuyển tập năm 2012 tên Lượn Tày Lạng Sơn, lượn slương, cho thấy lượn slương không chỉ có ở Cao Bằng[2].

Cách hát

Theo bài trên Tạp chí Đại học Thái Nguyên, lời lượn thường mượn hình ảnh cây, hoa, sự vật và tích xưa để giãi bày tình cảm trong buổi gặp đầu tiên và trao lời hẹn ước. Đặc trưng là tính "công khai": cuộc hát không giấu giếm, cho cả già trẻ cùng nghe, thường chia ba chặng là chào mời, tỏ tình, kết thúc – giã từ[1]. Báo Nhân Dân cho biết lượn được cất cao giọng để nhiều người nghe, vang theo rừng núi, sông nước[4]. Ở lượn cọi, người hát mở đầu bằng lời khuyên mời, tự nhận mình hèn kém, không dám lượn cùng khách; tác giả bài tạp chí Đà Nẵng cho đó là sự khiêm nhường theo truyền thống[2].

Không gian hát

Trang của Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi người Tày thường hát lượn trong hội lồng tồng, đám cưới, mừng nhà mới hoặc khi có khách đến bản[3]. Báo Nhân Dân thêm rằng trước đây trai gái hát vào đêm trăng, ngày xuân, trong nhà hoặc trên nương bãi cạnh bản, và hẹn gặp lại ở hội xuân[4]. Ở Pác Nặm (Bắc Kạn cũ, nay thuộc Thái Nguyên), Báo Văn hóa (2024) ghi lượn cọi hát trong đời sống thường ngày và dịp lễ, Tết, hội diễn, ca ngợi quê hương, mùa màng và bày tỏ tình yêu, mong ước hôn nhân của thanh niên[5].

Công nhận di sản

"Lượn Cọi của người Tày" là mục đầu trong 17 di sản của Quyết định 446/QĐ-BVHTTDL, theo bài đăng ngày 13/2/2019 trên Hệ thống pháp luật Việt Nam; địa bàn là huyện Pác Nặm, Bắc Kạn, quyết định có hiệu lực từ 29/1/2019[8]. Báo Văn hóa xác nhận năm 2019 Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Lượn Cọi là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, và huyện coi đây là di sản trọng điểm gắn với du lịch[5]. Báo Đại biểu Nhân dân (2025) viết lượn đã vào danh mục quốc gia cùng khắp cọoi và múa rối cạn, còn Then được UNESCO ghi danh năm 2019[7]. Cần đọc đúng phạm vi: văn bản nêu cụ thể Lượn Cọi ở Pác Nặm, không phải mọi lối lượn.

Truyền dạy hiện nay

Theo Báo Văn hóa (2024), trong Dự án 6 của Chương trình mục tiêu quốc gia, Trung tâm Xúc tiến Văn hóa và Du lịch Bắc Kạn mở lớp cho 30 nghệ nhân và người yêu thích ở các xã Bộc Bố, Nhạn Môn, Giáo Hiệu để lập câu lạc bộ, đội biểu diễn; huyện Pác Nặm cũng lập câu lạc bộ để nghệ nhân lớn tuổi dạy lớp trẻ[5]. Ở Ba Bể, năm 2024 Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam mở lớp cho 50 nghệ nhân, người có uy tín và học viên người Tày xã Hà Hiệu, dạy hát Sli, lượn, phong slư và Then; bài báo không nêu số người biết hát lượn[6]. Báo Đại biểu Nhân dân (2025) nhận xét hát lượn không còn phổ biến trong giới trẻ và đề xuất truyền nghề có hệ thống, hỗ trợ nghệ nhân, số hóa làn điệu[7].

Những chỗ nguồn khác nhau

Ngoài chuyện bốn hình thức hay ba tiểu loại, "lượn then" có tên trong danh sách của Bộ Dân tộc và Tôn giáo và Báo Nhân Dân nhưng các nguồn tôi đọc không mô tả riêng; then được mô tả là nghệ thuật tổng hợp gắn tín ngưỡng, đệm đàn tính, nên cần phân biệt với các lối lượn giao duyên[1][3][4]. Bài đăng về Quyết định 446 chỉ nêu ngày hiệu lực, không nêu ngày ký[8].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Lê Thị Thanh Huệ, Lê Thị Như Nguyệt, Nguyễn Thị Thanh Huyền, Giáo dục giá trị văn hóa truyền thống cho sinh viên người dân tộc Tày qua dân ca Tày, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên (TNU Journal of Science and Technology), tập 229, số 8, tr. 74–80, 2024

    ISBN/DOI: DOI: 10.34238/tnu-jst.9393 · Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  2. [2]

    Hà Xuân Hương, Các lối nói nghệ thuật tương đồng trong dân ca trữ tình sinh hoạt của người Tày và người Thái, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Đà Nẵng, tập 17, số 2, 2019

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Người Tày, Bộ Dân tộc và Tôn giáo (Cổng thông tin điện tử), 2015

    Truy cập ngày 29 tháng 10, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  4. [4]

    Phong Chương, Hát lượn Cao Bằng, Báo Nhân Dân điện tử, 2018

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  5. [5]

    Nguyễn Nam, Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Lượn Cọi gắn với du lịch, Báo Văn Hóa, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  6. [6]

    Quỳnh Vy, Thu Hằng, Bảo tồn nghệ thuật hát Sli, Lượn, Phong slư và hát Then dân tộc Tày, Báo Văn Hóa, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  7. [7]

    Thảo Nguyên, Bản sắc, giá trị của nghệ thuật dân gian Tày, Báo Đại biểu Nhân dân, 2025

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  8. [8]

    Chính thức công bố 17 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mới nhất năm 2019, Hệ thống pháp luật Việt Nam (hethongphapluat.com), tin về Quyết định 446/QĐ-BVHTTDL của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, 2019

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót