Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Nghệ thuật trình diễnSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiDân tộc: Kinh

Hội hát Chèo tàu Tổng Gối (Tân Hội, Đan Phượng cũ, nay thuộc xã Ô Diên, Hà Nội)

Chèo tàu Tổng Gối là hội hát dân gian có voi gỗ, thuyền gỗ và đội hát nữ, tưởng nhớ Thành hoàng Văn Dĩ Thành, hội đầu tiên năm 1683, bị gián đoạn sau 1922, phục dựng từ 1998 và được ghi danh di sản quốc gia năm 2026.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Bản đồ hành chính Hà Nội theo ranh giới cũ: huyện Đan Phượng tô đỏ sẫm ở phía tây bắc nội đô, ven sông Hồng; các huyện, quận khác tô màu kem, nền xám bên ngoài.
Ảnh minh họa (bản đồ, không phải ảnh lễ hội): vị trí huyện Đan Phượng trong Hà Nội theo ranh giới trước khi sáp nhập năm 2025, bản đồ do Anewplayer vẽ năm 2020.Anewplayer, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Khái quát

Chèo tàu Tổng Gối là một hình thức diễn xướng dân gian gắn với hội làng ở vùng Tổng Gối xưa, gồm bốn làng Thúy Hội, Thượng Hội, Vĩnh Kỳ, Phan Long thuộc xã Tân Hội, huyện Đan Phượng; sau khi sáp nhập năm 2025, vùng này thuộc xã Ô Diên (Hà Nội)[1][5]. Tên gốc là hát "tàu tượng"; người ta đóng voi và thuyền lớn bằng gỗ rồi hát khi "chèo" thuyền trên cạn, về sau quen gọi là chèo Tàu[1]. Vietnam News dịch tên gọi này là nghệ thuật vừa hát vừa chèo thuyền[2]. Ngày 1/3/2026, xã Ô Diên tổ chức lễ công bố quyết định ghi danh "Hội hát Chèo Tàu Tổng Gối" vào danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể[6].

Thành hoàng Văn Dĩ Thành và lịch sử hội

Lời ca ca ngợi công đức Thành hoàng Tổng Gối là Văn Dĩ Thành[1][4]. Các nguồn mô tả ông không giống nhau. VietnamPlus (2009) ghi ông là tướng thời Trần, mất năm 1416, và dân kết hợp truyền thống ca hát của vùng để lập hội tưởng nhớ[1]. Báo Quân đội nhân dân (2026) ghi ông là danh tướng đánh quân Minh; vùng xưa là đầm lầy, nghĩa quân di chuyển bằng thuyền nên dân tạo ra diễn xướng "chèo tàu trên cạn" với voi gỗ và thuyền rồng gỗ[5]. Hai chi tiết "thời Trần" và "mất năm 1416" không dễ khớp với nhau, vì nhà Trần đã mất ngôi từ năm 1400. Theo các cụ cao niên, hội được tổ chức lần đầu năm 1683, từ ngày 15 đến 21 tháng Giêng[2][4].

Cách diễn xướng

Theo VietnamPlus, mỗi thuyền có một bà Chúa tàu khoảng 50-55 tuổi, và 12 thiếu nữ từ 13 đến 16 tuổi đóng Cái tàu, Con tàu; cạnh đó là đôi voi với hai quản tượng thổi loa tù. Khi hát, Chúa tàu đánh thanh la, hai Cái tàu lĩnh xướng, mười Con tàu hát họa[1]. Ban ngày hát các bài nghi lễ như khởi lễ, dâng rượu, chúc vua, ẩm phước khúc, lễ trình, riêng phần này có khoảng 30 bài; đêm chuyển sang hát giao duyên như trống quân, sa mạc, lý giao duyên, xen các cuộc thi tài như chơi cờ, thổi cơm thi, đánh đu[1]. Báo Nhân Dân (2026) nhấn mạnh toàn bộ diễn xướng do nữ đảm nhiệm và lời ca phần lớn là lục bát[4]. Báo Quân đội nhân dân đếm 20 làn điệu cổ được truyền miệng[5]; con số khác với "30 bài nghi lễ" ở trên, có thể vì hai bên tính theo tiêu chí khác nhau.

Gián đoạn và phục dựng

Vì cần khoảng 200 người hát và chuẩn bị công phu, thời xưa cứ 25 năm mới mở một kỳ hội lớn; kỳ cuối cùng quy mô như vậy là năm 1922[1][2]. Sau đó hội gián đoạn 76 năm, đến năm 1998 mới được tái hiện[1]. Câu lạc bộ Chèo tàu Tân Hội thành lập ngày 28/5/1998[3]. Việc phục dựng dựa vào tư liệu ghi âm năm 1960 của Viện Âm nhạc và ký ức các cụ cao niên[4][5]. Vietnam News (2018) kể câu lạc bộ cùng nhà nghiên cứu đến từng nhà ghi lại làn điệu; ba bà từng dự hội năm 1922 nhớ được nhiều điệu cổ và có thể hát lại ở hội năm 1998[2].

Bảo tồn hiện nay

Số lượng thành viên được ghi khác nhau theo thời điểm: khoảng 50 người năm 2009, hơn 60 người năm 2018, và hơn 70 người năm 2026, trong đó bốn người là Nghệ nhân Ưu tú[1][2][4]. Báo Văn hóa (2018) ghi câu lạc bộ có 200 hội viên qua sáu khóa học[3]. Chèo tàu được đưa vào trường học ở Tân Hội, từ vẽ cảnh rước tàu đến tập hát và gõ đệm[4][5]. Về quy mô hội, các nguồn khác nhau: VietnamPlus (2009) và Vietnam News (2018) nói từ 1998 hội chỉ tổ chức hằng năm ở quy mô nhỏ, chưa có kỳ lớn, còn báo Quân đội nhân dân (2026) viết hội nay định kỳ năm năm một lần vào dịp rằm tháng Giêng[1][2][5]. Năm 2009, câu lạc bộ mới có một voi, một thuyền, đã gần hỏng, trong khi hội xưa dùng một đôi voi và một đôi thuyền; chi phí may trang phục và làm đạo cụ vẫn là trở ngại[1]. Chính quyền địa phương dự định kết hợp chèo tàu với ca trù Thượng Mỗ và hội diều Bá Dương Nội thành chuỗi sản phẩm du lịch trải nghiệm[5].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Về đất Tân Hội đắm mình trong làn điệu chèo Tàu, Vietnam+ (Thông tấn xã Việt Nam), 2009

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9↩10↩11

  2. [2]

    Thuận Phương, Nearly lost to history, special songs revived, Báo Việt Nam News (Vietnam News), 2018

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  3. [3]

    Trần Trung, Lưu giữ và phát huy di sản Chèo tàu ở Đan Phượng, Báo Văn hóa, 2018

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Minh Minh, Lan tỏa giá trị di sản Hội hát Chèo tàu Tổng Gối, Báo Nhân Dân, 2026

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  5. [5]

    Giữ lửa chèo tàu Tổng Gối, Báo Quân đội nhân dân (đăng lại trên Vietnam.vn), 2026

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  6. [6]

    Minh Thắm, "Hội hát Chèo Tàu Tổng Gối" được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Thương hiệu & Công luận, 2026

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót