Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Nghệ thuật trình diễnSử liệuTỉnh, thành phố: Hải PhòngDân tộc: Kinh

Hát đúm Thủy Nguyên (Hải Phòng): hát giao duyên đầu xuân của tổng Phục

Hát đúm Thủy Nguyên là lối hát đối đáp giao duyên nam nữ trong hội xuân của tổng Phục xưa. Bài nêu nguồn gốc, tục tạo đúm và mở mặt, các lối hát, những thay đổi từ thế kỷ XX và việc bảo tồn tại Hải Phòng.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Mặt nước nâu đục có vài chiếc thuyền đánh cá neo, xa xa là các ngọn đồi đá vôi phủ cây thấp dưới bầu trời nhiều mây.
Cảnh sông nước ở khu cầu Đá Bạc, Thủy Nguyên (Hải Phòng), ảnh đăng trên Wikipedia tiếng Việt từ năm 2006. Ảnh minh họa vùng đất; Commons chưa có ảnh buổi hát đúm nên đây không phải ảnh hát đúm.Hoàng Việt (vi.wikipedia), miền công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Khái quát

Hát đúm là lối hát đối đáp giao duyên giữa nam và nữ trong hội làng đầu xuân. Hát đúm có ở nhiều nơi thuộc đồng bằng và trung du Bắc Bộ, nhưng vùng ven biển Thủy Nguyên (Hải Phòng) là nơi còn duy trì trên diện rộng và mang nét riêng của địa phương, theo Lưu Thị Thanh Hòa, Trường Đại học Hạ Long[1]. Cái nôi của hát đúm ở đây là ba xã Phục Lễ, Phả Lễ, Lập Lễ thuộc tổng Phục xưa[2][5]. Báo Đầu tư (2025) ghi tổng Phục Lễ xưa nay là các phường Lập Lễ, Nam Triệu Giang của thành phố Thủy Nguyên[4].

Nguồn gốc

Theo người dân và một số nhà nghiên cứu, hát đúm xuất hiện khoảng thế kỷ XIII, hình thành từ lao động trên đồng ruộng, bãi cá, bến tàu rồi gắn với lễ hội. Các nguồn lệch nhau về mốc gắn với chùa Kiến Linh (chùa Phục Lễ): Lưu Thị Thanh Hòa viết chùa hoàn thành vào thế kỷ XIV, từ đó hát đúm vào lễ hội chùa[1]; một khóa luận ở Hải Phòng dẫn bia chùa dựng năm 1563 và 1566 thời Mạc, nên đặt mốc hát trong hội chùa ở thế kỷ XVI[5]. Bài này chỉ ghi lại hai cách nói, chưa có cơ sở để chọn một.

Cách hát

Hội xuân ở tổng Phục diễn ra những ngày đầu năm; khóa luận trên ghi từ mùng 4 đến mùng 10 tháng Giêng[5]. Theo Lưu Thị Thanh Hòa, vào hội các chàng trai mặc áo dài, đội khăn xếp đứng ở cổng chùa hoặc trên đường chờ các cô gái làng, rồi cử người hát giỏi nhất ra cầm tay mời cả nhóm vào hát; lối này gọi là "tạo đúm"[1]. Khi hát, các cặp thường nắm tay nhau, người hát sau không được lặp lời người hát trước[2].

Nét riêng của vùng là tục che mặt: các cô gái tổng Phục xưa bịt khăn kín mặt khi ra đường và chỉ mở khăn khi gặp người ưng ý trong hội, nên hội còn gọi là hội "mở mặt"[1][2][5]. Báo Diễn đàn Doanh nghiệp (2021) ghi hát đúm theo 12 lối: hát mừng, giao kèo, hỏi, đố, mời, họa, huê tình, cưới, lính, rồi kết thúc bằng hát ra về, khi các cặp mượn chiếc ô, khăn xếp hay nón của nhau để xin vật làm tin[2]. Lễ hội năm 2025 lại chia thành 10 lối biểu diễn, gồm hát chào mừng, huê tình, họa, đố giảng, lính, mời thuốc, cưới, giầu rượu chơi nhà, đi học và ra về[3]; cách đếm khác nhau cho thấy các lối không có ranh giới cố định.

Âm nhạc và lời ca

Theo Lưu Thị Thanh Hòa, âm điệu hát đúm phát triển trên quãng bốn đúng và ba âm chính La – Rê – Mi, nhịp theo thể thơ lục bát và song thất lục bát. Lời ca thường gồm ba phần: câu đệm mở, lời chính và câu đệm kết, đều xoay quanh ý "duyên kết bạn". Người hát còn mượn làn điệu của các thể dân ca khác như cò lả, trống quân, gọi là "hát trở làn"[1]. Khóa luận trên cho rằng về mặt nhạc học thuần túy, các làn điệu hát đúm chưa phức tạp bằng quan họ, nét đặc sắc nằm ở khả năng ứng đối tại chỗ[5].

Biến đổi trong thế kỷ XX và XXI

Lưu Thị Thanh Hòa cho biết trong chiến tranh, các sinh hoạt tập trung đông người như "đàn đúm" từng bị chính quyền xã, huyện cấm, khiến hát đúm chìm vào quên lãng; sau đó được khôi phục nhanh nhưng đã có nhiều biến đổi[1]. Câu lạc bộ hát đúm đầu tiên ra đời ở ba xã Phục Lễ, Phả Lễ, Lập Lễ vào khoảng năm 1996 – 1997; đến năm 2010 có thêm Tam Hưng, Ngũ Lão. Từ năm 2011, hát đúm được đưa lên sân khấu với micro, người hát đứng thành hai bên rồi lần lượt từng cặp ra đối đáp[1].

Tác giả chỉ ra nhiều vấn đề: hội thi năm 2012 chỉ có 5 trong 37 xã, thị trấn tham gia; người hát chủ yếu từ khoảng 40 – 45 tuổi trở lên; một số người "chạy sô" hát thuê ở các hội làng và có người thu băng đĩa bán. Tác giả cho rằng hát theo bài có sẵn khiến người hát mất cơ hội ứng đối, giới trẻ ít mặn mà, và đề nghị đưa hát đúm về lại không gian đình, chùa, phục hồi lối "tạo đúm", trang phục truyền thống, truyền dạy ở trường học và gắn với du lịch văn hóa[1].

Công nhận và hiện nay

Theo bài của Lưu Thị Thanh Hòa, hát đúm Thủy Nguyên là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3325/QĐ-BVHTTDL ngày 4/9/2018 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch[1]. Báo Diễn đàn Doanh nghiệp (2021) ghi nhận các xã tổng Phục có câu lạc bộ hát đúm, hội thi toàn huyện hằng năm vào dịp đầu xuân, và nghệ nhân tham gia dạy ở trường học[2]. Lễ hội hát Đúm xuân Ất Tỵ 2025, tổ chức tại phường Nam Triệu Giang, được ban tổ chức gọi là vùng lõi của di sản hát Đúm tổng Phục xưa; có 9 câu lạc bộ từ 6 phường dự thi trong hai ngày mùng 4 và mùng 5 tháng Giêng[3].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Lưu Thị Thanh Hòa, Hát đúm trong lễ hội truyền thống ở huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hạ Long, số 07 (2023), tr. 63–70, 2023

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9

  2. [2]

    Hải Ngân, CẢM XÚC XUÂN: Về Hải Phòng nghe điệu hát Đúm, Diễn đàn Doanh nghiệp (diendandoanhnghiep.vn), 2021

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  3. [3]

    Khai mạc Lễ hội hát Đúm xuân Ất Tỵ 2025, Thương hiệu & Công luận (thuonghieucongluan.com.vn), 2025

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  4. [4]

    Hải Phòng - Miền di sản, Báo Đầu tư (baodautu.vn), 2025

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  5. [5]

    Lê Thị Cúc, Nghiên cứu về giá trị, thực trạng, giải pháp cho việc bảo tồn và khai thác các lễ hội Hải Phòng theo hướng bền vững trong hoạt động du lịch (khóa luận tốt nghiệp), Trường Đại học Dân lập Hải Phòng (nay Đại học Quản lý và Công nghệ Hải Phòng), thư viện số

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót