Hát Soọng cô của người Sán Dìu: hát đối đáp giao duyên, hát cưới và các câu lạc bộ ở Thái Nguyên, Phú Thọ
Soọng cô là lối hát đối đáp giao duyên của người Sán Dìu, lời thơ bảy chữ ghi bằng chữ Hán. Bài nêu các loại hát và trình tự một đêm hát, việc ghi danh ở Đồng Hỷ năm 2015, các câu lạc bộ truyền dạy ở Thái Nguyên, Vĩnh Phúc cũ và chỗ các nguồn khác nhau.
Có nguồn · 9

Khái quát
Soọng cô là lối hát đối đáp giao duyên giữa nam và nữ của người Sán Dìu. Theo Báo Văn hóa (2024), "soọng" nghĩa là hát, "cô" nghĩa là ca; lời hát theo thể thơ bảy chữ, ghi bằng chữ Hán cổ và lưu truyền trong dân gian[2]. Một bài trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên (2022) cho biết soọng cô hiện lưu truyền chủ yếu ở Thái Nguyên, Tuyên Quang, Vĩnh Phúc và Bắc Giang; huyện Lục Ngạn (Bắc Giang) được xem là cái nôi[1]. Tác giả dẫn nhận xét của Ma Khánh Bằng: soọng cô tương tự sli, lượn của người Tày, Nùng; bài chép tay nên có nhiều dị bản, nhưng cái sống động là lời thơ người hát tự ứng tác cho hợp cảnh, hợp người[1].
Các lối hát
Báo Văn hóa (2024) kể năm loại theo hoàn cảnh: trụ soọng cô hát khi lao động; sênh ca chíu cô trong lễ cưới hỏi; tạo nén cô dịp lễ Tết; hị son cô khi đi chơi làng; ếnh slảy cô là hát ru con[2].
Ở Lục Ngạn, theo các nghệ nhân được tạp chí Đại học Thái Nguyên ghi lại, một đêm hát giao duyên có bên nam và bên nữ đối diện, hát nối nhau qua các bước: hát mở đầu (pát cô thói), mời cùng hát (soi cô), tỏ tình (long hói cô), mời ăn đêm (sêch phan cô), gà gáy năm canh (cay tháy cô), sáng bình minh (then song cô) và chia tay hẹn gặp lại (hun lý cô). Trong đám cưới, thứ tự khác: xin vào dâng lễ tổ tiên, khai hoa tửu, chúc tổ tiên, đố vui với trưởng đoàn đón dâu, rồi mới hát giao duyên giữa trai gái hai họ[1].
Ở Tam Đảo (Vĩnh Phúc cũ), Báo Pháp luật Việt Nam (2017) mô tả thanh niên đi từ làng này sang làng khác, mỗi làng hát một đêm rồi rủ thêm người địa phương nhập đoàn; có đám hát vài chục người, kéo dài chừng mười ngày. Đầu hôm hát mời, nửa đêm hát hỏi quê quán, gia cảnh, gần sáng hát chào, níu giữ rồi hẹn cuộc sau. Một nghệ nhân kể trước đây biết hát là điều kiện để lấy vợ, lấy chồng[4].
Lời ca và chữ viết
Theo tạp chí Đại học Thái Nguyên, mỗi bài soọng cô là một bài thơ ghi bằng chữ Hán theo thể thất ngôn tứ tuyệt; có bài biến tấu với câu đầu chỉ ba chữ. Các tác giả lưu ý không phải người Sán Dìu nào cũng biết chữ Hán, và các bài chữ Hán sưu tầm được phần lớn do thầy cúng tự chép. Khi dịch sang tiếng Việt, có nghệ nhân chuyển thành lục bát, còn một nghệ nhân ở Lục Ngạn dịch theo thất ngôn tứ tuyệt sát bản chữ Hán[1]. Lời hát nói về tình yêu đôi lứa, kính trọng tổ tiên và người già, lao động, quê hương; cũng có bài châm biếm thói hư[1].
Công nhận và địa bàn
Quyết định 3465/QĐ-BVHTTDL ngày 13/10/2015, theo bản đăng lại trên hethongphapluat.com, đưa "Hát Sọong cô của người Sán Dìu" ở huyện Đồng Hỷ, Thái Nguyên vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại nghệ thuật trình diễn dân gian[7]. Năm 2023, VietnamPlus đưa tin Quảng Ninh có thêm "Nghệ thuật Trình diễn Dân gian hát Soọng Cô của người Sán Dìu" và hát Soóng Cọ của người Sán Chỉ[6]. Báo Nhân Dân (2022) liệt kê hát Soọng cô của người Sán Dìu trong 12 di sản quốc gia của Tuyên Quang, nhưng không nêu quyết định công nhận[8]. Các nguồn cho thấy danh hiệu được ghi theo từng địa bàn; tôi chưa đối chiếu các quyết định sau năm 2015.
Truyền dạy hiện nay
Ở Đồng Hỷ, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam phối hợp với UBND huyện tổ chức chương trình phục hồi cho 43 học viên xã Nam Hòa, người cao tuổi nhất 80 tuổi, có 17 em từ 11 đến 16 tuổi[2]. Ở Phú Bình (Thái Nguyên), câu lạc bộ Soọng Cô Đá Bạc xã Bàn Đạt ra mắt với 60 thành viên, được hỗ trợ trang phục, đạo cụ, thiết bị trị giá hơn 100 triệu đồng[3].
Ở Vĩnh Phúc cũ, nay thuộc Phú Thọ, Báo Pháp luật (2017) nêu khoảng 30 câu lạc bộ, tập trung ở Đạo Trù, Yên Dương, Hồ Sơn, Đại Đình (Tam Đảo) và vài xã ở Phúc Yên, Bình Xuyên[4]; Viet Nam News (2017) ghi Đạo Trù có 13 câu lạc bộ với khoảng 600 thành viên, người lớn tuổi dạy trẻ vào cuối tuần và ngày lễ[5]. Hồ sơ nghệ nhân của Tuyên Quang (2025) ghi các nghệ nhân ở xã Ninh Lai và Sơn Nam (Sơn Dương) dạy soọng cô cho học sinh và lớp trẻ[9]. Mối lo vẫn còn: Báo Pháp luật (2017) viết người Sán Dìu ít mặc trang phục truyền thống, nhiều trẻ không được học tiếng và chữ của dân tộc nên làn điệu có nguy cơ mai một[4].
Những chỗ nguồn khác nhau
Tên gọi viết khác nhau: Soọng cô, Sọong cô, và Soóng Cọ cho người Sán Chỉ ở Quảng Ninh[6][7]. Năm công nhận được Báo Văn hóa ghi là 2015 cho Thái Nguyên, khớp với quyết định đăng lại; Quảng Ninh là năm 2023, còn Tuyên Quang bài báo không nêu năm[2][6][7][8]. Địa danh trong các bài báo cũ là đơn vị trước sáp nhập ngày 1/7/2025: Vĩnh Phúc nay thuộc Phú Thọ, Bắc Giang nay thuộc Bắc Ninh; số câu lạc bộ ở Vĩnh Phúc là số liệu năm 2017.
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
Nguyễn Thị Minh Thu, Ngô Hiền Lâm Phương, Hát Soọng cô của người Sán Dìu ở Lục Ngạn, Bắc Giang, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên (TNU Journal of Science and Technology), tập 227, số 12, tr. 188–193, 2022
ISBN/DOI: DOI: 10.34238/tnu-jst.6526 · Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [2]
Nam Hưng, Độc đáo nghệ thuật hát Soọng cô của người Sán Dìu ở Đồng Hỷ, Báo Văn Hóa, 2024
Truy cập ngày 30 tháng 10, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
Vy Oanh, Hát Soọng Cô - nét văn hóa đặc sắc của người Sán Dìu, Báo Văn Hóa, 2024
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Từ Ân, Miền cổ tích dưới chân Tam Đảo, Báo Pháp luật Việt Nam, 2017
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
Keeping alive the art of Soọng Cô folk songs, Viet Nam News (Vietnam News Agency), mục Life & Style, 2017
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Văn Đức, Quảng Ninh có thêm 5 Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia, VietnamPlus (Thông tấn xã Việt Nam), 2023
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
Quyết định 3465/QĐ-BVHTTDL ngày 13/10/2015 công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (bản đăng lại), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (bản đăng trên hethongphapluat.com), 2015
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [8]
Hải Chung, Tuyên Quang có 12 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Báo Nhân Dân điện tử, 2022
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [9]
Tóm tắt thành tích đề nghị xét tặng danh hiệu "Nghệ nhân Nhân dân", "Nghệ nhân Ưu tú" trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể (Tuyên Quang, 11/01/2025), Hội đồng cấp tỉnh xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú, UBND tỉnh Tuyên Quang, 2025
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót