Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Nghệ thuật trình diễnSử liệuTỉnh, thành phố: Hà NộiNinh BìnhDân tộc: Kinh

Hát chầu văn: âm nhạc trong nghi lễ hầu đồng

Cung văn, dàn nhạc, các làn điệu và ba hình thức hát chầu văn (thờ, hầu, thi) trong nghi lễ hầu đồng, theo nghiên cứu ở Nam Định năm 2024 cùng báo chí; kèm lo ngại về thương mại hóa và việc đưa chầu văn lên sân khấu.

Báo sai sót

Có nguồn · 5

Trong một ngôi đền, trước bàn thờ cắm nhiều lẵng hoa hồng, trắng và xanh, một người đội khăn sẫm ngồi giữa chiếu; quanh chiếu có người mặc áo dài truyền thống màu tía và xanh lá ngồi quanh, một người đàn ông áo vàng đứng phía sau, đèn chiếu sáng ở hai bên.
Ảnh minh họa: buổi hầu đồng ở đền Mẫu Đông Cuông (Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai), ngày 3/3/2024, đăng trong cuộc thi Wiki Loves Folklore. Chú thích của tác giả nói buổi hầu có chầu văn đi kèm nhưng khung ảnh không chụp rõ ban cung văn.Facinate, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Chầu văn trong nghi lễ hầu đồng

Hát chầu văn, còn gọi là hát văn, là phần âm nhạc và lời ca gắn với nghi lễ hầu đồng của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Khi ghi danh "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" năm 2016, UNESCO mô tả thực hành này có thờ cúng hằng ngày, lễ hội như Phủ Dầy và nghi lễ nhập đồng, trong đó có phần trang phục, âm nhạc, múa truyền thống; những người nắm giữ di sản gồm cả nhạc công, và tri thức được truyền miệng cho người mới và con cháu trong gia đình[1]. Theo Phan Mạnh Dương (Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, 2024), hát văn ra đời gắn với nghi thức ca ngợi công đức các vị Thánh; trên chiếu hầu, cung văn dùng tiếng đàn, nhịp phách và lời hát để kích thích cảm giác thăng hoa cho ông đồng, bà đồng khi giao tiếp với thần linh[2].

Cung văn

Cung văn là nghệ nhân hát văn: người cầm nhịp trên chiếu hầu, đồng thời soạn văn, làn điệu và thực hành âm nhạc tín ngưỡng[2]. Theo Dương, người vào nghề phải đi theo thầy ba đến năm năm mới đảm đương được phần âm nhạc của một buổi hầu: học nhịp trước, rồi học hát, cuối cùng mới học đàn. Để thạo thể lệ, nghi lễ và sự tích các vị Thánh phải mất tám đến mười năm. Thầy cung văn xưa thường biết chữ Nho, giỏi các khoa cúng và sớ, có thể sáng tác văn thờ, văn hầu; nghề thường truyền trong gia đình[2]. Kiểm kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nam Định năm 2012, do Dương dẫn, ghi tỉnh có 245 cung văn, 246 ông bà đồng và 162 người biết dùng nhạc cụ[2].

Cung văn phải bám sát diễn biến buổi hầu. Các nghệ nhân Dương phỏng vấn năm 2016 kể rằng khi đồng múa kiếm, múa hèo, trống nhanh thì hát nhanh, múa chậm thì hát chậm; giá Chầu, giá Cô thiên về vui, còn giá hàng Quan phải hát uy nghi[2].

Dàn nhạc

Theo Dương, dàn nhạc chia hai nhóm: đàn nguyệt giữ giai điệu, còn phách, cảnh, trống giữ tiết tấu; có thể thêm đàn tranh, nhị và sáo. Một ban đi hát ở đền phủ ví dụ gồm bốn người: một người vừa đàn vừa hát, một đánh phách, một điểm trống cái, một thổi sáo. Dàn truyền thống từng chỉ có nguyệt, cảnh, thanh la, phách và trống. Ngày nay có nơi thêm ghi ta phím lõm, kèn sona, đàn phím điện tử, trống dàn cải biên và dùng loa, ampli; ban cung văn từ một, hai người nay có thể năm, sáu người. Dương cho rằng việc thêm nhạc cụ làm phá vỡ sự tinh tế của lối hát văn cổ truyền[2].

Các làn điệu

Dương liệt kê các làn điệu cơ bản gồm Bỉ, Mưỡu, Thổng, Phú bình, Phú chênh, Phú rầu, Đưa thư, Vãn, Dọc, Cờn, Hãm, Dồn và Xá, trong đó Phú, Cờn, Xá, Dọc được coi là bốn cột trụ. Lời ca theo lục bát và song thất lục bát, chọn theo từng giá đồng và từng đoạn nghi lễ[2]. Tên làn điệu không thống nhất giữa các nguồn: Wikipedia tiếng Việt, một nguồn bổ trợ còn thiếu chú thích, viết "Miễu" thay vì "Mưỡu", "Đưa thơ" thay vì "Đưa thư", và nói điệu Bỉ chỉ dùng khi hát thờ chứ không dùng trong hầu bóng[3].

Hát thờ, hát hầu và hát thi

VietnamPlus (2014) phân hát chầu văn thành ba hình thức: hát thi (văn thi) dùng trong các cuộc đua tài, thường một người hát; hát thờ vào ngày Rằm, mồng Một, lễ tiết, tiệc Thánh; và hát lên đồng (văn hầu) trong lúc hầu đồng. Trong nghi lễ ấy, sau khi múa, các thánh thường ngồi nghỉ và nghe cung văn hát kể sự tích, lai lịch vị thánh đang giáng[4]. Dương nhận xét ở một số nơi người ta không còn chú trọng hát văn thờ mà chủ yếu hát văn hầu gắn với hầu bóng, và đề xuất duy trì liên hoan, thi hát theo lối truyền thống để cung văn rèn được văn thờ, văn thi[2].

Lên sân khấu và những lo ngại

Báo Pháp Luật (2016) cho biết thời thịnh nhất của hát chầu văn là cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, có thi hát để chọn cung văn; về sau hầu đồng bị coi là mê tín nên hát văn lắng xuống, rồi được phục hồi từ đầu thập niên 1990. Dương ghi mốc phục hồi là cuối thập niên 1980 – đầu thế kỷ XXI. Báo kể chầu văn được đưa lên truyền hình và sân khấu ca nhạc; nghệ nhân Tuyết Tuyết cho rằng phần phục dựng chưa đúng lễ thức gốc, còn GS. Tô Ngọc Thanh khẳng định bỏ cốt tâm linh thì không còn là chầu văn[5]. VietnamPlus (2014) đưa tin hai đêm diễn ở Trung tâm Văn hóa Pháp tại Hà Nội, tái hiện không gian đền phủ[4]. Dương lo ngại một số cung văn trẻ hát không đúng làn điệu cổ, tự phóng tác lời, pha cải lương, hò Huế để chiều thị hiếu của người hầu và kiếm sống; trong kiểm kê 2012, Nam Định có 31 cung văn trên 60 tuổi, và ông cảnh báo lớp cung văn lão thành còn rất ít[2].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms, UNESCO Intangible Cultural Heritage, 2016

    Truy cập ngày 30 tháng 10, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  2. [2]

    Phan Mạnh Dương, Thực trạng diễn xướng hát văn trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ ở Nam Định hiện nay, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, số 3 (195) – 2024, tr. 119–128, 2024

    ISBN/DOI: 10.56794/KHXHVN.3(195).119-128 · Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7↩8↩9

  3. [3]

    Chầu văn (Hát văn), Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩

  4. [4]

    Huyền bí nghệ thuật hát Chầu văn và nghi thức hầu đồng, VietnamPlus (Thông tấn xã Việt Nam; Báo Ảnh/Vietnam+), ngày 31/01/2014, 2014

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Xuân Thoán, Môn nghệ thuật sống nhờ... tâm linh, Báo Pháp Luật Việt Nam, ngày 03/09/2016, 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót