Khoa cử thời Lê Trung hưng (1554–1787): thi Hương, thi Hội và lệ nộp tiền "thông kinh"
Khoa cử Lê Trung hưng giữ ba cấp thi Hương, Hội, Đình, nhưng từ năm 1750 lệ nộp 3 quan "thông kinh" sinh ra hạng "sinh đồ ba quan". Bài tóm thể lệ thi Hương, hạn ngạch, gian lận, số liệu lệch giữa các nguồn và việc Tây Sơn bãi bỏ hạng này năm 1789.
Có nguồn · 7

Khuôn khổ ba cấp thi
Sau khi nhà Lê trở về Thăng Long (1592), triều đình mở lại khoa cử theo khuôn mẫu Lê sơ: thi Hương, thi Hội, thi Đình, ba năm một khoa, năm trước thi Hương năm sau thi Hội. Hai khoa thi Hội đầu tiên được mở vào các năm 1595 và 1598[2]. Năm 1664 triều đình ban thể lệ thi Hội, năm 1678 ban thể lệ thi Hương và thi Đình, và theo Trịnh Thị Hà thì từ đó chế độ khoa cử ở Đàng Ngoài đi vào chỗ hoàn bị[2]. Trường thi Hội đặt trước điện Giảng Võ, quanh có rào kín và hào rãnh canh giữ nghiêm ngặt[4]. Ngoài các khoa chính còn có những khoa bổ sung như Đông các, Sĩ vọng, Hoành từ, Chế khoa, Thịnh khoa (Ân khoa) để lấy thêm người cho bộ máy nhà nước[2][3].
Phủ chúa Trịnh can thiệp vào khoa cử; chẳng hạn từ năm 1720 chúa Trịnh trực tiếp chọn đề thi Hương cho bốn trấn gần kinh đô, riêng Thanh Hóa và Nghệ An vì xa nên không theo lệ này[1].
Thi Hương: điều kiện, bốn trường và hạn ngạch
Theo Trịnh Thị Hà, người dự thi Hương phải là con nhà lương thiện; con cháu phường chèo, con hát bị loại, như trường hợp Đào Duy Từ. Thí sinh thường từ 18 tuổi trở lên và phải qua kỳ khảo hạch ở địa phương[1]. Kỳ thi gồm bốn trường: kinh nghĩa, thơ và phú, chiếu chế biểu, và văn sách. Ai đỗ cả bốn trường là Hương cống, đỗ ba trường là Sinh đồ, và tỷ lệ lấy đỗ theo nguyên tắc là mười Sinh đồ mới có một Hương cống[1].
Điều lệ năm 1678 gồm 16 điều, ấn định ngày thi vào tháng Tám âm lịch ở Thanh Hóa, Nghệ An, Sơn Nam, Sơn Tây, Kinh Bắc và Hải Dương. Kinh phí dựng trường do các xã địa phương đóng góp, thí sinh tự lo lều chõng[1]. Hạn ngạch tăng dần theo thời gian: trường Sơn Nam trước năm 1720 lấy 60 Hương cống và 600 Sinh đồ, đến khoa năm 1768 là 100 Hương cống và 1.000 Sinh đồ[1]. Người đỗ Hương cống được vào Quốc Tử Giám chờ thi Hội hoặc được bổ làm lại viên rồi thăng dần; Sinh đồ được miễn tạp dịch và chỉ đóng một nửa tiền quý[1][2].
Tiền thông kinh và "sinh đồ ba quan"
Một điểm bị chê nhiều là lệ nộp tiền. Theo sách Lịch sử Việt Nam tập 4 của Viện Sử học, từ năm 1750, theo sáng kiến của một tể thần trong phủ chúa, ai nộp 3 quan tiền, gọi là tiền "thông kinh", thì khỏi phải qua các kỳ khảo hạch mà vẫn được vào thi[5]. Một bài của Znews nêu tên Thự phủ Đỗ Thế Giai là người bày kế này dưới thời chúa Trịnh Doanh, và dẫn lời Lịch triều hiến chương loại chí chê trường thi biến thành chỗ buôn bán[7].
Cần phân biệt hai nghĩa của chữ "sinh đồ". Người đỗ ba trường thi Hương là Sinh đồ chính thức[1]. Còn "sinh đồ ba quan" là cách gọi những người chỉ nộp tiền cho nhà nước để được dự thi[5][6]. Phạm Nguyễn Du, trong tờ khải về bốn việc cần sửa của chính sự, cũng nêu phép "tam quan sinh đồ" và nhận xét rằng có người đỗ Hương cống mà chưa thông nghĩa lý câu văn; theo ông, hạng Hương cống kiểu ấy chiếm gần một nửa sĩ số cả nước[5].
Lệ nộp tiền thi nằm trong một xu hướng rộng hơn. Triều đình nhiều lần cho nộp tiền hoặc thóc để lấy chức quan vào các năm 1721, 1740, 1742, 1748, 1760 và 1768; Phan Huy Chú, theo bản trích của các tác giả hiện đại, cho rằng chức tước là việc lớn không thể đem ra buôn bán[3]. Lịch sử Việt Nam tập 4 cũng thống kê việc bán quan tước bằng tiền và thóc để bù ngân sách thiếu hụt[4][5].
Gian lận, đối phó và đánh giá
Một bài báo về thời kỳ này nêu nhiều dạng gian lận: dùng lại đề cũ nên có người soạn sẵn bài mẫu đem bán, mang sách vào trường, nhờ người thi hộ[7]. Phủ chúa đáp lại bằng nhiều biện pháp: đổi cách ra đề năm 1711 và 1720, quy định mức khảo hạch ở huyện năm 1721, đổi cách chấm theo "tích" năm 1725, và cách chức những quan trường phạm lỗi trong các khoa Hương năm 1759, 1762, 1768 và 1774[1][3][7]. Cũng nên nhớ khoa cử thời này vẫn cho ra những nhân vật nổi tiếng như Phạm Công Trứ, Nguyễn Quý Đức, Lê Quý Đôn và Ngô Thì Sĩ[1].
Sách của Viện Sử học nhận xét rằng lối học từ chương sáo rỗng và việc ưu đãi con cháu công thần làm chất lượng quan lại giảm sút[4]. Với phần số lượng, bài của Trịnh Thị Hà (2019) ghi từ khoa 1554 đến khoa 1787 có 73 khoa và 774 Tiến sĩ[2]. Hoàng Anh Tuấn và Lê Thùy Linh ghi 72 khoa và 763 Tiến sĩ[3]. Còn Lịch sử Việt Nam tập 4 nêu 80 khoa và 851 Tiến sĩ[5]. Các nguồn không giải thích vì sao có chênh lệch, nên đây chỉ nên coi là số liệu gần đúng.
Dư âm thời Tây Sơn
Khi lên nắm quyền, nhà Tây Sơn đã xử lý hậu quả của lệ nộp tiền. Theo Lịch sử Việt Nam tập 4, năm 1789 triều Quang Trung mở khoa thi Hương đầu tiên ở Nghệ An, và quy định những "sinh đồ ba quan" của triều Lê – Trịnh bị bãi miễn, không được dùng và phải về làm dân thường[6]. Sách này lý giải rằng ở triều Lê – Trịnh, chế độ thi cử không thịnh và việc mua bán chức tước từng phát triển thành phương thức chủ yếu để tuyển quan[6].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Hoàng Anh Tuấn, Lê Thuỳ Linh, Method of Talent Selection in the Lê – Trịnh Regime from the 16th-18th Centuries, Vietnam Social Sciences, số 5 (217), 2023, tr. 96–110, 2023
ISBN/DOI: 10.56794/VSSR.5(217).96-110 · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, Tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2017 (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; tái bản có sửa chữa, bổ sung); trích tr. 89–91 từ tệp PDF của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, Tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2017 (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; tái bản có sửa chữa, bổ sung); trích tr. 263–264, 314–315, 326 từ tệp PDF của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [6]
Trần Thị Vinh (chủ biên), Đỗ Đức Hùng, Trương Thị Yến, Nguyễn Thị Phương Chi, Lịch sử Việt Nam, Tập 4: Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2017 (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; tái bản có sửa chữa, bổ sung); trích tr. 410 từ tệp PDF của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi, 2017
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [7]
Thời kỳ lạ lùng trong sử Việt: Nho sinh mua bằng, quan trường gian lận, Znews (Tri thức trực tuyến); bản đã đọc không ghi tác giả và ngày đăng
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót