Trịnh Tùng (1550–1623): từ tiết chế Nam triều đến Bình An vương

Xuất thân và việc nắm quyền Nam triều (1570)

Trịnh Tùng sinh năm 1550 ở Thanh Hóa, là con thứ hai của Trịnh Kiểm. Mẹ ông là bà Nguyễn Thị Ngọc Bảo, con gái Nguyễn Kim, nên Nguyễn Hoàng, con trai Nguyễn Kim, là bậc cậu của ông^[2]. Theo Wikipedia tiếng Việt, khi Trịnh Kiểm mất năm 1570, vua Lê Anh Tông giao binh quyền cho con trưởng là Trịnh Cối; một số tướng bỏ Cối sang theo Trịnh Tùng, hai anh em giao tranh, và giữa lúc Mạc Kính Điển đem quân đánh Thanh Hóa, Trịnh Cối dẫn vợ con đầu hàng nhà Mạc. Ngày 20 tháng 9 năm ấy vua phong Tùng làm Trường quận công, tiết chế các dinh thủy bộ^[2].

Năm 1573, khi Lê Anh Tông bỏ đi Nghệ An, Trịnh Tùng đón hoàng tử Lê Duy Đàm lên ngôi, tức Lê Thế Tông, rồi cho đón Anh Tông về Thanh Hóa, nơi nhà vua chết; Wikipedia ghi vua bị Tống Đức Vị ngầm giết rồi đồn là thắt cổ^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam dẫn Đại Việt sử ký toàn thư rằng chính Trịnh Tùng sai Tống Đức Vị làm việc ấy^[4].

Giữ Thanh – Nghệ và lấy lại Thăng Long

Từ năm 1571, Nam triều chủ yếu phòng thủ trước các đợt tấn công của quân Mạc; Wikipedia ghi Trịnh Tùng chặn được các cuộc tiến công của nhà Mạc từ năm 1577 đến năm 1583^[2]. Năm 1592 ông xuất quân ra Bắc, lấy lại Đông Đô^[2]. Sách Lịch sử Việt Nam, tập 4 của Viện Sử học chép rằng cuối năm đó Mạc Mậu Hợp bị bắt và bị xử tử^[1].

Dẹp dư đảng Mạc (1592–1594)

Theo bộ sách này, thắng lợi ở Thăng Long chưa chấm dứt chiến sự. Mạc Kính Chỉ, con trưởng Mạc Kính Điển, xưng vua ở Nam Giản (Chí Linh), đặt niên hiệu Bảo Định rồi Khang Hựu, và quân Mạc tụ lại đông tới khoảng 7 vạn người^[1]. Ngày 9 tháng Giêng năm 1593 Trịnh Tùng thân chinh vượt sông Hồng; ngày 14 Kính Chỉ bị bắt ở Hoành Bồ và ngày 27 bị xử chém^[1]. Dư đảng nhà Mạc vẫn nổi lên ở hàng chục nơi trong hai năm 1593–1594, và theo sách, họ Trịnh phải nhờ họ Nguyễn ở Đàng Trong giúp sức: tháng 5 năm 1593 Nguyễn Hoàng đem thủy quân từ Thuận Hóa ra, dùng hỏa khí phá lũy Mạc ở Tân Hưng, Kiến Xương rồi đánh dẹp nhiều nơi ở Hải Dương^[1]. Sách nhận định dư đảng Mạc mãi đến năm 1677 mới thực sự bị diệt^[1].

Bình An vương và phủ chúa (1599)

Dẹp xong các thế lực Mạc, theo cùng bộ sách, Trịnh Tùng gây sức ép với vua Lê; ngày 7 tháng Tư năm Kỷ Hợi (1599) nhà vua phải sai Hoàng Đình Ái đem sách vàng phong ông làm Đô nguyên súy, Tổng quốc chính, Thượng phụ Bình An vương^[1]. Từ đó ông được mở phủ chúa, đặt quan chức; của cải, thuế má, quân lính và dân đều thuộc về phủ chúa, còn vua Lê chỉ giữ 500 quân túc vệ, 7 thớt voi, 20 thuyền rồng và 1.000 xã làm lộc thượng tiến^[1]. Họ Trịnh bắt đầu thế tập tước vương, mở đầu thể chế "Cung vua – Phủ chúa"^[1]. Wikipedia nhấn mạnh rằng ông buộc nhà vua phong vương và lập con làm Thế tử^[2]. Năm 1600, Nguyễn Hoàng rời Bắc Hà trở về Thuận Quảng^[1].

Vụ án năm 1619 và những ngày cuối

Năm 1619 xảy ra vụ án mà các nguồn kể không giống nhau. Theo đoạn Đại Việt sử ký toàn thư do Nguyễn Khắc Thuần dẫn, tháng Ba, Trịnh Tùng đi xem đua thuyền ở bến Đông, lúc về đến ngã ba thì có người nấp bắn vào voi của ông; điều tra ra là vua Lê Kính Tông và con thứ của Tùng là Trịnh Xuân ngầm mưu giết ông, và ngày 12 tháng Năm nhà vua bị ép thắt cổ^[3][4]. Cũng Nguyễn Khắc Thuần, trong một bài khác dẫn sách Trịnh Nguyễn diễn chí, kể rằng Xuân cho giấu địa lôi và làm voi giả để ám sát nhưng địa lôi nổ sớm; sau đó Xuân bị giam vài tháng rồi cho làm dân thường, xóa tên trong họ^[5]. Bài trên scov.gov.vn lại ghi Xuân chỉ bị giam mấy ngày rồi được trao chức quyền, thậm chí thăng thưởng^[3]. Báo Pháp luật Việt Nam lưu ý Lê triều ngọc phả chép nhầm Xuân là em của Tùng^[4].

Tháng 6 năm 1623, khi Tùng ốm nặng, triều thần xin lập Trịnh Tráng nắm binh quyền, kèm Trịnh Xuân phụ giúp. Xuân đem quân đốt phá, buộc Tùng phải rời ra ngoài thành, rồi bị chặt chân chết theo lệnh Tùng^[3]. Ngày mất của Trịnh Tùng được Wikipedia ghi là 17 tháng 7 năm 1623, còn Báo Pháp luật Việt Nam ghi ngày 20 tháng 6 (không nói rõ lịch) tại quán Thanh Xuân, huyện Thanh Oai; chức chúa truyền cho Trịnh Tráng^[2][4].

Đánh giá

Wikipedia tiếng Việt tổng hợp rằng sử gia vừa coi Trịnh Tùng là kẻ gian hùng khuynh đảo triều chính nhà Lê, vừa coi ông là nhà chính trị, quân sự kiệt xuất của thời Lê trung hưng^[2]. Bài này không phân xử giữa hai cách đánh giá. Điều các nguồn cùng ghi là năm 1599 mở đầu thời Vua Lê – Chúa Trịnh, mà Wikipedia ước tính kéo dài gần hai thế kỷ^[1][2].