Cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật (1738–1770): từ Ngọc Lâu đến căn cứ Trình Quang

Chính biến bất thành năm 1738

Lê Duy Mật là con thứ của vua Lê Dụ Tông, thuộc tôn thất nhà Lê^[2][3]. Cuối năm 1738, theo sách Lịch sử Việt Nam, tập 4 của Viện Sử học, ông cùng Lê Duy Chúc, Lê Duy Quy và một số triều thần mưu lật đổ họ Trịnh nhưng việc bị phát giác; những người khác bị bắt hoặc chết, riêng Duy Mật chạy thoát vào vùng Cẩm Thủy (Thanh Hóa) rồi tập hợp dân nghèo khởi binh^[1]. Wikipedia tiếng Việt và bài trên vusta.vn kể thêm rằng kế hoạch là đốt kinh thành, sau đó Duy Chúc và Duy Quy lần lượt bệnh mất, còn Duy Mật được thổ hào Ngô Hưng Tạo ở Nghi Dương (Hải Dương) giúp vượt biển vào Thanh Hóa; hai nguồn này đặt sự việc sau khi Trịnh Giang giết vua Lê Duy Phường năm 1732^[2][3].

Căn cứ Ngọc Lâu và các lần tiến ra Bắc (1740–1749)

Căn cứ đầu tiên của Duy Mật đặt ở huyện Thạch Thành (Thanh Hóa), nơi ông dựng lũy ở Ngọc Lâu và xưng là Thiên Nam Đế Tử^[2][3]. Ngọn cờ của ông là "phù Lê diệt Trịnh", kèm một bài hịch kể tội họ Trịnh truyền đi trước khi đánh ra Hưng Hóa, Sơn Tây^[1][2]. Đầu năm 1740, nghĩa quân đánh các huyện Tiên Phong và Phúc Lộc nhưng gặp quân Trịnh đông hơn nên lui về Thanh Hóa^[1][3]. Tháng 5 năm đó, Trịnh Doanh ép vua Lê Ý Tông nhường ngôi cho Lê Duy Diêu (Lê Hiển Tông); vusta.vn và Wikipedia xem đây là nước cờ nhằm làm yếu ngọn cờ phù Lê^[2][3].

Lần tiến ra Bắc thứ hai (tháng 10 năm 1741 theo sách của Viện Sử học, tháng 9 theo vusta.vn và Wikipedia) gặp tướng Đặng Đình Mật, người đánh úp ban đêm khiến nghĩa quân phải rút về Văn Lãng (Thái Nguyên) rồi trở lại Ngọc Lâu^[1][2][3]. Sau đó ông lập thêm căn cứ ở Cổ Nam (Nghệ An) và Lang Chánh (Thanh Hóa); tháng 3 năm 1749 ông đánh ra Kinh Lão gần Thăng Long, phối hợp với thủ lĩnh Tương, nhưng phải kéo về vì quân Trịnh đánh vào Ngọc Lâu^[2][3].

Từ thượng du Thanh – Nghệ đến Trình Quang (1752–1767)

Theo sách của Viện Sử học, năm 1752, khi các cuộc nổi dậy lớn ở đồng bằng Bắc Bộ đã bị dẹp, chúa Trịnh cử Đàm Xuân Vực và Nguyễn Nghiễm đánh Duy Mật; thủ lĩnh Tương bị giết và Duy Mật bỏ Ngọc Lâu lần thứ hai^[1]. Trong khoảng mười năm sau (1752–1763), nghĩa quân làm chủ vùng thượng du Thanh Hóa, tiến sâu vào Quỳ Châu, Tương Dương (Nghệ An), dựng lò rèn, đào kênh, mở chợ và được một số thổ tù theo^[1].

Năm 1763 ông đánh Trấn Ninh và Cao Châu rồi Quỳ Châu, Trà Long; năm 1764 xây căn cứ mới ở núi Trình Quang thuộc phủ Trấn Ninh, gồm Nội phủ, Ngoại phủ và theo Cương mục là 16 đồn lũy có thành cao hào sâu^[1][2]. Wikipedia dẫn Lịch triều hiến chương loại chí: ở đây có khoảng 3.000 quân, hơn 100 voi chiến, hơn 300 ngựa và hàng nghìn khẩu súng^[3]. Cũng năm 1764 ông sai người vào xin chúa Nguyễn ở Đàng Trong cùng đánh Trịnh nhưng việc không thành^[1][3]. Năm 1767, nhân Trịnh Doanh mất, nghĩa quân đánh xuống Thanh Chương (Nghệ An) và Hương Sơn (Hà Tĩnh) rồi bị đẩy lui về Trấn Ninh^[1][2][3].

Thất bại ở Trình Quang (1769–1770)

Tháng 8 năm 1769, sau khi người mang thư dụ hàng không vào được Trình Quang, Trịnh Sâm huy động ba đạo quân từ Nghệ An (Bùi Thế Đạt), Thanh Hóa (Nguyễn Phan) và Hưng Hóa (Hoàng Đình Thể) cùng tiến đánh^[1][2]. Duy Mật cố thủ nên quân Trịnh sa lầy; vusta.vn ghi họ đánh từ tháng 8 năm 1769 đến tháng 1 năm 1770 mới tới được phía ngoài Ngoại phủ^[2]. Trịnh Sâm điều thêm Hoàng Ngũ Phúc, người dùng thư của mẹ Lại Thế Thiều để lôi kéo viên tướng này, đồng thời là con rể Duy Mật. Thế Thiều cho mở cổng thành đón quân Trịnh và bắn vào bên trong^[1][2]. Sách của Viện Sử học chép Duy Mật cùng vợ con tự sát, còn vusta.vn và Thông tấn xã Việt Nam chép ông tự thiêu^[1][2][4]. Sách tính cuộc nổi dậy kéo dài 32 năm, vusta.vn đặt mốc kết thúc vào tháng 1 năm 1770^[1][2].

Cách nhìn của sử học và những chỗ nguồn lệch nhau

Sách của Viện Sử học xếp cuộc nổi dậy vào phong trào nông dân Đàng Ngoài giữa thế kỷ XVIII, cùng thời với các cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Hữu Cầu, Nguyễn Danh Phương và Hoàng Công Chất^[1]. Bài trên vusta.vn nhận xét Duy Mật không xuất thân áo vải nhưng qua hơn ba mươi năm đã trở thành một thủ lĩnh của phong trào ấy^[2].

Các nguồn còn lệch nhau ở vài điểm. Tháng mở các trận: Trấn Ninh năm 1763 là tháng 5 hay tháng 6, trận xuống Hương Sơn năm 1767 là tháng 4 hay tháng 5. Về nơi ông chạy tới sau vụ 1738, sách của Viện Sử học nói Cẩm Thủy, còn Wikipedia và vusta.vn nói Cẩm Thủy là nơi Lê Duy Quy chạy tới, Duy Mật đi Nghi Dương trước khi vào Thanh Hóa^[1][2][3]. Thông tấn xã Việt Nam chép năm bàn mưu là 1728 và tên căn cứ là Ngọc Lân thay vì Ngọc Lâu^[4]. Vị trí Trình Quang cũng chưa rõ: sách của Viện Sử học và vusta.vn xếp vào phủ Trấn Ninh, nay thuộc Nghệ An, trong khi vusta.vn cũng nói ảnh hưởng của nghĩa quân lan sang đất Lào^[1][2]. Bài này theo cách ghi của các nguồn ấy, không tự định vị lại.