Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Lê Trung hưng – Trịnh – NguyễnCòn tranh luậnTỉnh, thành phố: Nghệ AnHuếThời kỳ: Lê Trung hưng – Trịnh – Nguyễn

Giáp Ngọ niên bình Nam đồ (1774–1775) và Bùi Thế Đạt

Tập bản đồ hành trình quân sự về Đàng Trong, đóng trong Hồng Đức bản đồ, ghi do Đoan Quận công vẽ. Nay nhiều nguồn xác định đó là Bùi Thế Đạt và năm 1774–1775; số tờ (14 hay 15) và điểm cuối còn được chép khác nhau.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Bản đồ nét mực đen trên nền trắng với chú thích chữ Hán và nhãn phiên âm tiếng Việt màu đỏ: núi vẽ ở bên trái, sông ngòi, ô nhà, chợ và đồn ở bên phải; bốn cạnh có nhãn Tây ở trên, Bắc bên phải, Nam bên trái và Đông ở dưới.
Một tờ bản đồ vùng Huế trong Giáp Ngọ niên bình Nam đồ, bản có thêm nhãn phiên âm tiếng Việt hiện đại; tệp Commons ghi năm 1776, khác niên đại 1774–1775 thường dùng cho tập bản đồ.Bùi Thế Đạt (Hồng Đức bản đồ, Giáp Ngọ niên bình nam đồ), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons · Phạm vi công cộng · Nguồn ảnh

Nội dung này còn tranh luận: các nguồn có thể đưa ra những cách hiểu khác nhau. Hãy đối chiếu các nguồn ở cuối bài.

Tập bản đồ trong Hồng Đức bản đồ

Giáp Ngọ niên bình Nam đồ (甲午年平南圖, "bản đồ bình định phương Nam năm Giáp Ngọ") không đứng riêng mà được đóng chung trong sưu tập Hồng Đức bản đồ. Theo Nguyễn Tuấn Cường, đây là một tập bản đồ được ghép từ nhiều phần có niên đại khác nhau; phần lõi là bộ bản đồ hành chính Đại Việt hoàn thành năm 1490 thời Lê Thánh Tông. Trong bản ở Đông Dương văn khố (Tokyo), Giáp Ngọ niên bình Nam đồ là phần thứ ba, sau Hồng Đức bản đồ và Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư[1]. Nguyễn Thị Oanh liệt kê các bản hiện biết gồm bản A.2499 ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội) và ba bản ở Nhật; bà tính thêm Giao Châu chí nên xếp Giáp Ngọ ở mục thứ tư, chiếm các tờ 65a–79b trong bản Hà Nội[2]. Bản dịch và ảnh chụp được Viện Khảo cổ Sài Gòn in năm 1962 và được giới học thuật dùng rộng rãi[1].

Ai vẽ, vẽ năm nào

Phần đầu tập ghi tác giả là "Đoan Quận công"[1][3]. Ở đây có một tranh luận về niên đại. Năm 1962, Trương Bửu Lâm cho "Đoan Quận công" là Nguyễn Hoàng và tập bản đồ vẽ năm Giáp Ngọ 1594; đến năm 2014, Trần Đại Vinh và Trần Viết Ngạc xác định đó là Bùi Thế Đạt và Giáp Ngọ là năm 1774, nên tập được vẽ trong khoảng 1774–1775[2]. Cách hiểu sau hiện được tất cả các nguồn tôi đọc dùng.

Bùi Thế Đạt, người Nghệ An, là tướng nhà Lê – Trịnh, khi ấy giữ chức đốc suất (hay trấn thủ) Nghệ An. Mục từ của Nguyễn Tuấn Cường để trống năm sinh – mất của ông, còn Trần Trọng Dương, Trần Hoàng Vũ và Wikipedia ghi 1704–1778[1][3][4][6]. Theo Wikipedia, khi Trịnh Sâm cho quân vào Nam cuối năm 1774, Hoàng Ngũ Phúc làm thống tướng, Bùi Thế Đạt làm phó tướng, và quân Trịnh vào Phú Xuân vào tháng 1 năm 1775[4][6].

Nội dung các tờ bản đồ

Các nguồn học thuật nói tập có 14 tờ: những tờ bản đồ hành trình phục vụ mục tiêu quân sự, vẽ từ dinh Đồng Hới đến cực nam Đàng Trong giáp Cao Miên, với phong cách khá giống Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư[1][2][3]. Wikipedia và bài báo Nghệ An lại nói 15 tờ và kết thúc ở núi Đá Bia (Phú Yên), nên số tờ và điểm cuối không thống nhất[5][6].

Trần Hoàng Vũ mô tả tờ cuối (tờ 14) khá chi tiết. Một con sông lớn chạy ngang bản đồ được ông xác định là sông Mê Kông: có "Hạc Hải" (Biển Hồ), một thành lớn hai mươi cạnh ghi là điện Đế Thiên – Đế Thích (Angkor), và hai cửa "Cao Miên môn", "Mỹ Tho môn" ở phía nam. Phía đông có cửa Nước Lộn, cửa Tắc Kế và các chú thích như "Cao Miên quốc, Trung Quốc Quảng Đông nhân trú", "Ba Vinh phố, Trung Quốc Phúc Kiến nhân trú", và dòng "xã Hà Tôm mới được 20 người" ở một xứ được đọc là Đồng Nai[3].

Một giả thuyết đáng chú ý

Trần Hoàng Vũ nhận thấy tờ 14 ghi hai thành của Nặc Thu và Nặc Nộn (tồn tại khoảng 1674–1690), nhưng không có Sài Gòn, Long Hồ, Hà Tiên hay các đại phố mở từ năm 1679. Từ đó ông cho rằng Bùi Thế Đạt, người chưa từng đến vùng này, có thể đã sao lại một bản đồ cũ trong kho lưu trữ của chúa Nguyễn, và tờ này có thể phản ánh Nam Bộ thế kỷ XVII hơn là năm 1774[3]. Đây là suy luận của riêng một tác giả, chưa thấy nguồn khác kiểm chứng. Ngược lại, bài báo Nghệ An cho rằng ông tự bí mật khảo sát để vẽ bản đồ "tình báo" dâng chúa Trịnh, một cách kể cũng chưa có bằng chứng trực tiếp[5]. Trần Trọng Dương xếp tập này cùng Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn vào nhóm sách địa lý – bản đồ do các tướng soạn khi Nam tiến, có thể theo "mật lệnh" của chúa Trịnh, nhưng nói các mật lệnh ấy hiện chưa ai tìm thấy[4].

"Bãi Cát Vàng" và giá trị của tập

Wikipedia và bài báo Nghệ An cho biết trên tập bản đồ này có vẽ một "Bãi Cát Vàng" ngoài khơi phủ Quảng Ngãi, giữa Cù Lao Chàm và Cù Lao Ré, bằng các hình núi bầu dục tượng trưng[5][6]. Chi tiết này thường được nhắc trong các thảo luận về Hoàng Sa; hai nguồn trên không phải công trình học thuật, còn mục từ của Nguyễn Tuấn Cường chỉ nhấn mạnh Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư là tác phẩm đầu tiên khảo chú về Hoàng Sa, nên bài này dừng ở việc ghi nhận và nên có cố vấn chuyên môn kiểm tra[1].

Giá trị chung của tập được nêu khá thống nhất: Cường cho rằng cùng Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư, đây là tư liệu giao thông – quân sự thế kỷ XVII–XVIII quan trọng về Đàng Trong và được các sử gia sau này như Lê Quý Đôn tham khảo[1]. Hạn chế cũng rõ: bản đồ chỉ nhằm mục đích quân sự, vẽ ước lệ, chưa mô tả đầy đủ cửa biển, và nhiều nơi quan trọng đương thời không được ghi[3][5][6].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Nguyễn Tuấn Cường, Hồng Đức bản đồ (mục từ), Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (cổng thông tin, tệp .docx)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  2. [2]

    Nguyễn Thị Oanh, The use of toponomastics in the identification of ancient texts, Journal of Science, Thang Long University, B1(2): 26–44, 2021

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Trần Hoàng Vũ, Giáp Ngọ niên bình nam đồ với lịch sử khẩn hoang miền Nam, Tạp chí Văn hóa – Lịch sử An Giang, số 120 (3/2015); đọc bản đăng lại trên Google Sites, 2015

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  4. [4]

    Trần Trọng Dương, Bản đồ và tri tạo kiến văn địa lý ở Việt Nam thời tiền hiện đại qua mẫu hình nhà Nho hành đạo Nguyễn Huy Quýnh, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (138), tr. 65–, 2017

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  5. [5]

    Trần Tử Quang, Người vẽ bản đồ Hoàng Sa - Trường Sa, Báo Nghệ An (tác giả thuộc Thư viện tỉnh Nghệ An)

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  6. [6]

    Bùi Thế Đạt, Wikipedia tiếng Việt

    Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót