Khởi nghĩa Nguyễn Hữu Cầu (1741–1751)

Bối cảnh: Đàng Ngoài nửa đầu thế kỷ XVIII

Theo bài "Khởi nghĩa nông dân Đàng Ngoài" của Thư viện Học liệu Mở Việt Nam (VOER), từ năm 1729 chúa Trịnh Giang lên thay và chính sự suy yếu: ông sống xa hoa, thuế má và sưu dịch ngày càng nặng, hoạn quan chuyên quyền, nông dân bị bóc lột và đàn áp nên nổi dậy ở nhiều nơi^[1]. Bài liệt kê các phong trào trong khoảng 1739–1769: Nguyễn Dương Hưng ở Tam Đảo (1737), Vũ Đình Dung ở Ngân Già, Nguyễn Cừ và Nguyễn Tuyển ở Hải Dương (1739). Đến năm 1741 quân chúa Trịnh phá các đồn của Nguyễn Cừ và Nguyễn Tuyển, Nguyễn Cừ bị bắt và bị xử tử; Hoàng Công Chất và Nguyễn Hữu Cầu, thuộc hạ của hai ông, tiếp tục tập hợp lực lượng^[1].

Xuất thân và quan hệ với Nguyễn Cừ

Theo VOER, Nguyễn Hữu Cầu là người huyện Thanh Hà (Hải Dương), nhà nghèo nên đi làm cướp rồi theo Nguyễn Cừ^[1]. Bài của Báo Hải Phòng cho biết ông sinh năm 1712, giỏi văn võ và bơi lội nên dân gọi là "quận He"; ông được Nguyễn Cừ quý mến, gả con gái, và khi Nguyễn Cừ bị bắt thì thay cha vợ lãnh đạo nghĩa quân^[2]. Wikipedia tiếng Việt ghi ngày sinh 9/1/1712 ở xã Lôi Động (huyện Thanh Hà, Hải Dương cũ) và tên vợ là Nguyễn Thị Quỳnh, song bài đang bị gắn thẻ thiếu chú thích nguồn^[3]. Cần phân biệt "quận He" với "quận Hẻo", tên gọi dân gian của Nguyễn Danh Phương, một thủ lĩnh khác ở Tam Đảo^[1].

Căn cứ Đồ Sơn và các cuộc giao chiến

Theo VOER, sau khi Nguyễn Cừ bị bắt (1741), Nguyễn Hữu Cầu đưa thủ hạ về giữ núi Đồ Sơn và đất Vân Đồn; năm 1743 ông giết Thủy đạo đốc binh Trịnh Bảng, tự xưng đại tướng quân rồi đánh lấy thành Kinh Bắc, khiến Thăng Long lo sợ^[1]. Hoàng Ngũ Phúc và Trương Khuông lấy lại Kinh Bắc; Hữu Cầu đánh bại Trương Khuông ở Ngọc Lâm (Yên Dũng), đánh tan quân Đinh Văn Giai ở Xương Giang và vây dinh Thị Cầu, trước khi bị Hoàng Ngũ Phúc và Phạm Đình Trọng đánh bại ở Xương Giang^[1]. Bài còn ghi lối đánh linh hoạt, bất ngờ, tận dụng ban đêm khi kinh thành lơ là, và việc ông cướp thóc gạo của thuyền buôn chia cho dân nghèo nên thu hút được nhiều người theo^[1]. Báo Hải Phòng chỉ nói chung rằng ông lập căn cứ ở Đồ Sơn với quân lên đến hàng vạn người và quân chúa Trịnh nhiều lần tấn công đều thất bại^[2]; hai bài kể khác nhau về kết quả các cuộc giao chiến.

Xin hàng năm 1746 và kết cục năm 1751

Theo VOER, năm 1746 Hữu Cầu đưa vàng đút lót Đỗ Thế Giai và hoạn quan Nguyễn Phương Đĩnh để xin hàng, được phong Hướng Nghĩa hầu, nhưng sau đó vẫn đánh phá ở Sơn Nam; ông bất ngờ đánh Thăng Long, bị Trịnh Doanh chặn ở bến Nam Tân và bị Phạm Đình Trọng đánh từ phía sau, nên rút vào Thanh Hóa, Nghệ An^[1]. Năm 1751 Phạm Đình Trọng tấn công trại của ông; ông bị bắt ở làng Hoàng Mai, bị đóng cũi đưa về kinh và bị hành hình; tương truyền trước khi chết ông làm bài thơ "Chim trong lồng"^[1]. Báo Hải Phòng chỉ ghi chung rằng năm 1751 ông thất bại, bị bắt và đem đi hành hình^[2]. Wikipedia tiếng Việt ghi ông bị xử tử vào tháng 3/1751 (hộp thông tin ghi ngày 29/3) và kể thêm chuyện tại tiệc khao quân của Trịnh Doanh, Nguyễn Danh Phương rót rượu còn Hữu Cầu thổi kèn; bài này cũng nói sử liệu không xác định bài thơ "Chim trong lồng" được ngâm vào lúc nào, và phần xử tử còn thiếu chú thích^[3].

Hỏa ngưu trận và hội chọi trâu Đồ Sơn: giai thoại

Báo Hải Phòng kể về trận "trâu lửa": khi nghĩa quân bị vây bốn phía và quân Trịnh bắc loa dụ hàng, Hữu Cầu cho buộc mũi lao vào sừng và hai bên sườn trâu, quấn giẻ tẩm nhựa thông ở đuôi rồi châm lửa; đàn trâu hoảng loạn lao vào hàng ngũ đối phương, ông tung quân chủ lực đánh theo^[2]. Bài chỉ dẫn sách Binh thư yếu lược để mô tả thế trận, không nêu năm, địa điểm hay tên tướng Trịnh, và coi chuyện hội chọi trâu Đồ Sơn (dân mang ba con trâu ra khao quân, trâu húc nhau) là giai thoại tương truyền^[2]. Wikipedia tiếng Việt nêu thêm rằng sách Đại Nam nhất thống chí gắn tục chọi trâu với đền Thủy thần chứ không với Nguyễn Hữu Cầu^[3]. Với các nguồn đã đọc, những chi tiết này chưa thể coi là sử liệu đã được kiểm chứng.

Đánh giá

Theo VOER, đến năm 1751 phần lớn các cuộc khởi nghĩa ở Đàng Ngoài đã bị dẹp, chỉ Lê Duy Mật và Hoàng Công Chất còn cầm cự ở vùng xa. Bài nêu các nguyên nhân thất bại: các lực lượng chỉ liên hợp tạm thời, thiếu thống nhất về tổ chức; nhiều thủ lĩnh tin lời sấm Trạng Trình nên không chịu đặt dưới người khác; chúa Trịnh vừa đàn áp vừa giảng hòa, phong chức từng người để đánh lần lượt. Theo bài, chiến tranh kéo dài làm đồng ruộng hoang tàn, còn phong trào không đủ sức lật đổ chính quyền Lê – Trịnh^[1]. Phần đánh giá này được bài dẫn theo GS Nguyễn Phan Quang; bài viết này chưa đối chiếu với sử cũ như Khâm định Việt sử thông giám cương mục.