Ngô Thì Sĩ (1726–1780): sử gia, nhà thơ và Đốc trấn Lạng Sơn
Ngô Thì Sĩ, người Tả Thanh Oai, là tác giả Việt sử tiêu án và làm Đốc trấn Lạng Sơn từ 1777. Bài tóm đường quan, sự nghiệp sử học, dấu tích ở Lạng Sơn, vị trí trong Ngô gia văn phái và những chỗ các nguồn nói khác nhau.
Có nguồn · 8

Xuất thân và đường khoa cử
Ngô Thì Sĩ sinh ngày 15/10/1726 ở làng Tả Thanh Oai (nay thuộc Hà Nội), tự Thế Lộc, hiệu Ngọ Phong, về sau lấy đạo hiệu Nhị Thanh cư sĩ[2]. Ông thuộc dòng họ Ngô Thì nổi tiếng hay chữ; cha là Ngô Thì Ức, ông nội là Ngô Trân[2][8]. Thuở nhỏ ông học ông nội, rồi theo học các nhà khoa bảng như Nghiêm Bá Đĩnh và Nhữ Đình Toản[5][8]. Theo Wikipedia tiếng Việt, ông đỗ Hương tiến năm 1743 và đỗ Hoàng giáp năm 1766[8]; riêng bài báo Hà Nội Mới (2005) ghi năm 1766 là năm đỗ Hương tiến, nên khác với hai mốc trên[5].
Ông từng được chúa Trịnh Doanh quý văn tài và giao dạy học cho thế tử Trịnh Sâm[1]. Sau đó ông giữ các chức Hiến sát sứ Thanh Hóa và Tham chính Nghệ An[5]. Năm 1771, khi chấm thi ở Nghệ An, ông bị tố nhận hối lộ và bị cho về làm dân thường; nhà nghiên cứu Dan T. Nguyen (Nguyễn Thụy Đan) cho biết theo hành trạng chép trong gia phả họ Ngô, thời gian này ông viết sách và dạy học[1]. Hà Nội Mới gọi đó là lời vu khống của một võ tướng có thế lực, nhưng đây chỉ là nhận định của báo chí[5].
Sử gia: Việt sử tiêu án
Tên tuổi Ngô Thì Sĩ gắn với bộ Việt sử tiêu án, tập bình luận về lịch sử từ thời Hồng Bàng. Theo Nguyen, ông được phục chức ở Hàn lâm viện năm 1776 và được giao hiệu chính các bộ quốc sử; quy mô và cách sắp xếp của Việt sử tiêu án khớp với nhiệm vụ ấy, nên bộ sách nhiều khả năng là kết quả công việc chính thức, không chỉ là tác phẩm tư nhân[1]. Một nguồn khác cho biết Quốc sử tục biên được soạn năm 1775 cùng Phạm Nguyễn Du, Ninh Tốn và Nguyễn Sá, theo lời Phan Huy Chú mà bài báo dẫn lại[3].
Phần phê bình của Ngô Thì Sĩ về "Hồng Bàng thị kỷ" cho thấy một cách làm sử dung hòa, thận trọng. Ông chê các sử thần đời trước chắp nhặt truyện cũ cho đủ thế thứ, và nêu nguyên tắc giữ điều hợp lý, bỏ điều vô căn cứ. Nhưng ông không gạt bỏ hẳn các nhân vật thần kỳ: Nguyen nhận xét ông ngầm coi một số nhân vật phi nhân là có thật, chỉ bác nhiều chi tiết gán cho họ, và việc ông phân định thế nào là "hợp lý" mang tính chủ quan[1]. Về sau, lời bình của ông được đưa vào bản Đại Việt sử ký tiền biên in năm 1800 thời Tây Sơn, và được các bộ sử, sách điển chế thế kỷ XIX trích dẫn[1].
Đốc trấn Lạng Sơn (1777–1780)
Năm 1777 ông được cử làm Đốc trấn Lạng Sơn[2]. Theo Hà Nội Mới, ông khuyến khích dân phiêu tán trở về quê, miễn phu dịch cho người về đúng hạn và tự ra đồng khai hoang làm gương, nhờ vậy hai vụ lúa sau đó được mùa[5]; bài này có vài chi tiết tiểu sử lệch so với các nguồn khác nên chỉ dùng cho phần việc ở Lạng Sơn.
Dấu ấn rõ nhất của ông ở Lạng Sơn là di tích và văn bia. Cổng thông tin Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết ông phát hiện và tôn tạo động Nhị Thanh năm 1779, lập đền Tam Giáo bên cạnh[6], và sáng tác bia "Trấn doanh bát cảnh" hiện còn ở động chùa Tiên; trong tám cảnh, ngày nay chỉ xác định được bốn nơi, trong đó có phố chợ Kỳ Lừa và bến đá Kỳ Cùng[2]. Thơ văn Hán Nôm của ông khắc trên vách đá ở thành phố Lạng Sơn, Văn Lãng và Tràng Định, năm 2015 được Bảo tàng tỉnh biên tập thành sách "Ngô Thì Sỹ với Văn bia Lạng Sơn"[2].
Thơ văn và Ngô gia văn phái
Ngô Thì Sĩ để lại nhiều tập thơ, phú, văn như Anh ngôn thi tập, Anh ngôn phú tập, Ngọ Phong văn tập[5]. Theo Nguyen, ông cũng viết khá nhiều bài văn khấn Phật giáo và tích cực cổ xúy tư tưởng dung hợp Tam giáo[1]. Khi làm Hiến sát sứ Thanh Hóa, ông lập hội Quan lan sào với những quy ước riêng về chỗ ngồi, uống rượu, nói năng, trải chiếu và ăn uống để giữ cuộc vui thanh nhã[4][5]. Trong lời tựa Anh ngôn thi tập, ông tự nhận mình "nghiện" thơ[4].
Ông là người của Ngô gia văn phái, nhóm tác giả cùng họ ở Tả Thanh Oai. Theo Đặng Văn Vũ, văn phái gồm 15 tác giả, kéo dài từ thế kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX, để lại hơn 5.000 trang, và chính Ngô Thì Trí là người khởi xướng việc hình thành bộ sách Ngô gia văn phái[4]. Một nhà nghiên cứu văn học khác cho rằng dòng văn họ Ngô Thì khởi đầu từ Ngô Thì Ức[7]. Vì vậy các nguồn này không cho phép coi riêng ông là người "mở đầu" văn phái; ông là một mắt xích đầu trong nhiều thế hệ, có các con là Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Chí, Ngô Thì Trí, Ngô Thì Hương và con rể Phan Huy Ích[8].
Cái chết và sự ghi nhận
Ông mất năm 1780 ở Lạng Sơn. Theo Nguyen, một số nguồn đương thời ghi ông mất vì bệnh, số khác cho rằng ông tự vẫn để phản đối việc con trai dính vào cuộc tranh chấp trong phủ chúa năm 1780; hoàn cảnh cái chết vẫn chưa rõ[1]. Hà Nội Mới cho biết triều Tây Sơn truy phong ông, và dân làng Vĩnh Trại lập đền thờ[5]. Ở Lạng Sơn, lễ hội khu di tích Nhị Thanh – đền Tam Giáo mở vào ngày 15 tháng Giêng hằng năm, trong đó có nghi lễ rước kiệu Đốc trấn Ngô Thì Sỹ[2][6].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
Nguyễn Thanh Tùng, Vài nét về tiểu sử, sự nghiệp và tác phẩm của Phạm Nguyễn Du, Thông tin Khoa học xã hội, số 1 (2022), 2022
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [4]
Đặng Văn Vũ, Ngô gia văn phái và vấn đề chức năng của văn chương, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, tập 19, số 1 (2022), tr. 53–60, 2022
ISBN/DOI: 10.54607/hcmue.js.19.1.3248(2022) · Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [5]
- [6]
Phạm Tuấn, Ngô Thì Sĩ với đền Tam Giáo - động Nhị Thanh, Báo và Phát thanh, Truyền hình Lạng Sơn, đăng 16/02/2012, 2012
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
An An, Ngô Thì Nhậm và truyền thống hiếu học của một dòng họ, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng 28/10/2026, 2026
Truy cập ngày 11 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [8]
Ngô Thì Sĩ, Wikipedia tiếng Việt (Wikimedia Foundation)
Truy cập ngày 12 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng CChưa xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 13 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót