Nạn kiêu binh Tam phủ ở Thăng Long (1782–1786)

Lính Tam phủ và chế độ ưu binh

Theo sách Lịch sử Việt Nam, tập 4 của Viện Sử học, từ những năm đầu thế kỷ XVII triều Lê – Trịnh định lệ cho quân túc vệ ở kinh thành chủ yếu được tuyển từ ba phủ của Thanh Hóa và mười hai huyện của Nghệ An^[1]. Số lính này gọi là ưu binh, được đối đãi hơn "nhất binh" ở các trấn quanh kinh đô. Sách dẫn Phan Huy Chú giải thích rằng Thanh – Nghệ là đất căn bản của nhà Lê và quân hai xứ từng chung gian lao, nhưng nuôi lâu thì sinh kiêu, về sau khó kiềm chế^[1]. Người đương thời gọi họ là "kiêu binh"; tên "lính Tam phủ" bắt nguồn từ ba phủ Thanh Hóa nơi tuyển quân ban đầu^[1][3].

Trần Trọng Kim, trong Việt Nam sử lược, cho biết chuyện lính cậy công làm càn không phải mới có: năm 1674 họ giết Tham tụng Nguyễn Quốc Trinh, năm 1741 lại phá nhà và toan giết Tham tụng Nguyễn Quý Cảnh, và mỗi lần nhà chúa chỉ trị vài kẻ đầu sỏ^[2].

Chính biến tháng Mười năm Nhâm Dần (1782)

Tháng Mười năm Tân Sửu (cuối năm 1781), chúa Trịnh Sâm lập vương tử Trịnh Cán, mới 5 tuổi, làm thế tử và giao Huy quận công Hoàng Đình Bảo kèm giúp; Tuyên phi Đặng Thị Huệ lo việc trong cung^[1]. Khi Sâm mất vào tháng Chín năm Nhâm Dần, Cán nối ngôi với hiệu Điện đô vương, Thị Huệ cùng Hoàng Đình Bảo và sáu đại thần khác tham dự việc nước^[1]. Trần Trọng Kim chép rằng con trưởng của Sâm là Trịnh Khải đã bàn với lính Tam phủ để tranh ngôi^[2].

Theo sách của Viện Sử học, lính Tam phủ họp ở chùa Khán Sơn, uống máu ăn thề, cử Nguyễn Bằng (người Nghệ An) đứng đầu và hẹn nghe hiệu trống ở phủ đường là cùng kéo vào phủ chúa. Ngày 24 tháng Mười, họ giết Hoàng Đình Bảo cùng người em là Hoàng Lương, giáng Cán xuống Cung quốc công và lập Khải làm chúa, hiệu Đoan Nam vương^[1]. Nguyễn Hữu Chỉnh, người thân tín của Đình Bảo, nghe tin liền bỏ vào Quy Nhơn theo Nguyễn Nhạc; năm 1786 ông trở ra Bắc cùng quân Tây Sơn^[2][3].

Từ chỗ dựa thành mối họa (1782–1784)

Trịnh Khải lên ngôi nhưng không kiềm chế nổi những người đã đưa mình lên. Lính kéo đi phá dinh thự của Đình Bảo "không còn lấy một mảnh ngói" và nhà của những người thuộc phe Đặng Thị Huệ; họ đòi chức tước, tiền thưởng, thậm chí đòi những đạo sắc phong chưa ghi tên để trao cho thân thuộc hoặc đem bán^[1]. Họ còn buộc nhà chúa giáng Thái tử Duy Cận xuống Sùng Nhượng công và lập Lê Duy Kỳ (sau là vua Lê Chiêu Thống) làm hoàng tự tôn, rồi tự nhận ngôi đế vương đều từ tay mình mà ra^[1].

Khải cùng Nguyễn Lệ (giữ việc Tham tụng) và Dương Khuông (cậu ruột của chúa) tìm cách chế ngự. Năm 1784, lấy cớ kiêu binh muốn tôn phò vua Lê giành quyền, nhà chúa sai Nguyễn Triêm đem quân vây nội điện vua Lê, bắt bảy người về chém. Ngày 15 tháng Giêng năm Giáp Thìn, lính kéo đến vây nhà Nguyễn Lệ, Dương Khuông và Nguyễn Triêm. Dương Khuông phải được chuộc bằng một nghìn lạng bạc và ba vạn quan tiền, Triêm bị giao cho lính hành hình ngay trước phủ chúa, còn chúa bị buộc phải bãi chức Lệ, Khuông và đền mạng cho bảy người lính bị giết^[1].

Nguyễn Lệ chạy lên Sơn Tây, cùng em là Nguyễn Điều bàn việc hợp quân bốn trấn kéo về trị những kẻ cầm đầu, nhưng lính Tam phủ biết trước và canh giữ phủ chúa nên các trấn phải bãi binh. Từ đó lính đi thành đoàn hàng trăm, hàng nghìn người cướp bóc làng xóm, lính đi lẻ bị dân giết, quân với dân coi nhau như giặc^[1].

Những năm cuối và cách nhìn của sử học

Tháng Tư năm Giáp Thìn (1784), Bùi Huy Bích được cử làm hành Tham tụng nhưng, theo sách của Viện Sử học, cũng không khắc phục được cảnh đổ nát^[1]. Theo Wikipedia tiếng Việt, đến tháng 5 năm 1786 khi quân Tây Sơn tiến ra Bắc, ưu binh viện cớ đòi tiền lương để chần chừ không chịu ra trận; ngày mồng 6 tháng 6 năm Bính Ngọ quân của Nguyễn Hữu Chỉnh đến Vị Hoàng, rồi Nguyễn Huệ hợp quân tiến ra Thăng Long^[3]. Việt Nam sử lược thuật Trịnh Khải bị bắt và tự tận ở làng Nhất Chiêu^[2].

Sách của Viện Sử học xem các cuộc binh biến này là dấu hiệu đổ nát của chính quyền vua Lê – chúa Trịnh: chính sách trọng võ của họ Trịnh phá sản, chỗ dựa cuối cùng của chính quyền tan rã^[1]. Phạm Văn Sơn, theo Wikipedia tiếng Việt, cho rằng lỗi không chỉ ở lính mà còn ở những người đứng đầu đã không biết điều khiển họ^[3].

Những chỗ nguồn ghi khác nhau

Sách của Viện Sử học ghi Trịnh Sâm mất tháng Chín năm Nhâm Dần và quy ra "10-1782", chính biến ngày 24 tháng Mười ứng với "11-1782"^[1]; Wikipedia tiếng Việt, ở trang riêng về Trịnh Sâm, ghi ngày mất là 13/9/1782^[4], nên bài này chỉ dùng tháng âm lịch. Thủ lĩnh lính Tam phủ là Nguyễn Bằng theo hai sách trên, còn Hoàng Lê nhất thống chí chép là Bằng Vũ^[3]. Nhân vật tên Nguyễn Lệ trong sách của Viện Sử học là Nguyễn Ly trong Việt Nam sử lược; Wikipedia nói Cương mục xem đó là tên khác của Nguyễn Khản, còn Hoàng Lê nhất thống chí chép thẳng Nguyễn Khản^[1][2][3]. Bài này theo cách ghi của từng nguồn, không tự hiệu đính.