Nghề dệt lanh của người Mông ở Lùng Tám (Quản Bạ, Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang)
Người Mông ở xã Lùng Tám (Quản Bạ, Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang) trồng lanh, se sợi, dệt, vẽ sáp ong và nhuộm chàm; nghề được công nhận di sản quốc gia năm 2016, gắn với hợp tác xã và du lịch. Bài nêu các mốc lệch nhau và câu hỏi "lanh" hay gai dầu.
Có nguồn · 6

Lùng Tám, nơi người Mông giữ nghề dệt lanh
Lùng Tám là xã vùng cao nguyên đá, trước thuộc huyện Quản Bạ, Hà Giang, nay thuộc Tuyên Quang[1][2]. Theo Tạp chí Công Thương (2023), người Mông ở bốn huyện cao nguyên đá Hà Giang (Mèo Vạc, Đồng Văn, Yên Minh, Quản Bạ) từ lâu có nghề trồng lanh dệt vải; kỹ thuật trồng lanh và dệt vải lanh của người Mông ở Lùng Tám được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 1 năm 2016, nhưng bài không nêu số quyết định[2]. Cũng theo bài này, con gái Mông đến tuổi trưởng thành được cho đất riêng trồng lanh và trước khi lấy chồng phải biết dệt; xưa kia người Mông quan niệm sợi lanh nối với thế giới tâm linh và nguồn cội[2].
"Lanh" là cây gì?
Các bài báo tiếng Việt đều gọi là lanh, không nêu tên khoa học[1][2][3][4]. Chú thích ảnh tiếng Anh của Thông tấn xã Việt Nam (2026) lại gọi sợi và vải ở Lùng Tám là hemp, tức gai dầu[5]. Khảo sát thực địa năm 1998 của Clarke và Gu ở vùng người Hmong tại Lào Cai, Lai Châu, Yên Bái và nam Vân Nam ghi nhận sợi dệt truyền thống của họ là vỏ cây gai dầu Cannabis sativa; khảo sát không gồm Hà Giang[6]. Vì vậy từ các nguồn đã đọc chưa thể khẳng định loài cây ở Lùng Tám; bài giữ tên "lanh" theo cách gọi của địa phương.
Từ nương lanh đến tấm vải
Các bài mô tả quy trình gần giống nhau nhưng khác chi tiết. Tạp chí Công Thương ghi cây thu hoạch sau khoảng hai tháng, được phơi nắng và sương đến khi ngả vàng nâu rồi tước sợi, nối bằng tay; cuộn sợi được nhúng nước 15 đến 20 phút cho mềm trước khi xe, sau đó lăn cho bóng và mỏng các mối nối[2]. Báo Nhân Dân (2017) mô tả bó vỏ lanh giã trong cối cho hết bột, cuộn thành con sợi lớn, luộc vài lần bằng nước tro bếp và một lần bằng nước sáp ong cho trắng và mềm[3]. Báo Thế giới và Việt Nam (2024) kể người phụ nữ đứng lên tấm đá đặt trên khúc gỗ có bó sợi bên dưới, nhún chân cho đá lăn đến khi sợi mềm và trắng rồi mới đưa lên khung dệt[4].
Khung cửi đơn giản buộc vào cột nhà, người dệt ngồi ghế đẩu; vải mộc màu nâu trầm, muốn trắng phải tẩy nhiều lần bằng tro bếp[2]. Một tấm vải có thể mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần mới dệt xong[1]. Màu nhuộm lấy từ cây cỏ: nghệ, lá chàm, lá cẩm, củ nâu, tô mộc theo Công Thương[2]; lá chàm, lá chè, củ nâu theo VietnamPlus, ngâm và phơi lặp năm, sáu lượt[1]. Báo Nhân Dân ghi quy trình ngâm chàm và phơi còn lặp thêm gần chục lần nữa; trời nắng vài ngày là xong, trời mưa có khi mất hai tháng[3].
Họa tiết được vẽ bằng sáp ong nóng chảy lên vải trắng rồi mới nhuộm; nét sáp không ngấm màu nên hiện thành hoa văn nổi trên nền chàm[2]. Nghệ nhân Vàng Thị Mai nói vẽ sáp ong là khâu khó nhất; mẫu gồm đường thẳng, tam giác, trôn ốc, đồng tiền, chữ thập, chân chim, và một tấm vải nhỏ cũng qua khoảng 41 công đoạn[4].
Hợp tác xã và bà Vàng Thị Mai
Theo Báo Nhân Dân (2017), bà Vàng Thị Mai, khi ấy đã gần hai mươi năm làm hội trưởng phụ nữ xã, tìm vài nghệ nhân cao tuổi còn biết dệt để khôi phục nghề. Năm 1998 bà cùng chồng vận động bà con góp vốn lập cơ sở dệt ở thôn Hợp Tiến, tiếp cận một dự án thuộc chương trình hợp tác Việt Nam - Thụy Điển, và đầu năm 2001 Hợp tác xã Dệt lanh Hợp Tiến ra đời với 13 triệu đồng vốn và mười xã viên. Lúc đầu nhiều chị bị chồng hoặc cha chồng phản đối vì người Mông ưu tiên cây lương thực, còn trồng lanh chỉ là việc phụ của phụ nữ lúc nông nhàn[3]. Báo Thế giới và Việt Nam (2024) lại ghi hợp tác xã lập từ năm 1999[4], còn Tạp chí Công Thương ghi Hợp tác xã Lanh Lùng Tám thành lập năm 2001[2]; các mốc 1998, 1999 và 2001 có thể chỉ những bước khác nhau của một quá trình, nhưng bài không nói rõ. Bà Mai được phong Nghệ nhân dân gian năm 2015[4].
Về quy mô, Công Thương (2023) ghi hợp tác xã có chín tổ sản xuất, 130 xã viên, 100% là người Mông, thu nhập trung bình 3 đến 4 triệu đồng mỗi tháng và đón hơn 1.000 lượt khách năm 2022[2]. Báo Nhân Dân (2017) cũng nêu chín tổ và hơn 130 phụ nữ ở ba xã, 120 khung dệt, doanh thu năm 2016 là 1,2 tỷ đồng[3]. Hai mốc cùng có chín tổ và 130 xã viên nên chưa rõ số không đổi hay bài sau dùng lại số cũ.
Du lịch và những lo ngại
VietnamPlus (2026) cho biết du khách có thể thử kéo sợi, dệt vải hoặc làm vài thao tác trang trí; mùa khô từ tháng 9 đến tháng 4 được xem là thời điểm thuận lợi để đến[1]. Bà Mai cho rằng nghề lanh có từ 4.000 năm trước, đây là lời của người trong cuộc và chưa có tư liệu kiểm chứng[4]. Bài báo ghi thêm rằng quần áo may sẵn dần thay thế, khiến các cô gái trẻ ít mặn mà với khung dệt[4].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
- [4]
- [5]
Lung Tam village keeps Hmong hemp weaving alive, Thông tấn xã Việt Nam (happyvietnam.vnanet.vn), thư viện ảnh có chú thích, đăng 3/1/2026, 2026
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Robert C. Clarke, Wenfeng Gu, Survey of hemp (Cannabis sativa L.) use by the Hmong (Miao) of the China/Vietnam border region, Journal of the International Hemp Association 5(1): 1, 4-9, 1998
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót