Dân tộc Mông

Tên gọi và nguồn gốc

Người Mông tự gọi mình là Mông (trong tài liệu còn viết Hmông, H'Mông) hoặc Na Miẻo^[1]. Cộng đồng có nhiều nhóm địa phương, phân biệt chủ yếu qua màu sắc và kiểu dáng trang phục, như Mông Trắng, Mông Hoa, Mông Đỏ, Mông Đen, Mông Xanh^[1][2]. Theo tổng hợp của Báo Nhân Dân, từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII các nhóm Mông bắt đầu thiên di xuống vùng Đông Nam Á^[5]; mốc đến Việt Nam của từng nhóm chưa được các nguồn tham khảo nêu cụ thể.

Địa bàn cư trú

Người Mông sống chủ yếu ở vùng núi cao phía Bắc, trải từ Đông Bắc sang Tây Bắc, trong đó có Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Tuyên Quang, và xuống miền núi Thanh Hóa, Nghệ An; một số nhóm đã di cư vào Đắk Lắk và Đắk Nông (Tây Nguyên) từ nhiều năm trước^[2]. Ở vùng núi đá và vùng cao biên giới, chợ phiên như chợ Bắc Hà, chợ Đồng Văn là nơi trao đổi hàng hóa và gặp gỡ, giao lưu^[1].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Mông thuộc nhóm ngôn ngữ Mông - Dao. Chữ Mông được soạn theo mẫu tự Latinh từ những năm 1960 nhưng cho đến nay chưa thực sự phổ biến^[1].

Kinh tế truyền thống

Người Mông sống chủ yếu bằng nương định canh hoặc du canh, trồng ngô, lúa, lúa mạch, thường trồng xen ý dĩ, khoai, rau, lạc, vừng, đậu; ở nhiều nơi còn có ruộng bậc thang. Họ trồng lanh để dệt vải và có các loại cây ăn quả như táo, lê, đào, mận. Chăn nuôi có trâu, bò, lợn, gà và ngựa; ngựa thồ là phương tiện vận chuyển hiệu quả ở vùng núi đá^[1][2]. Thợ thủ công Mông nổi tiếng với nghề rèn lưỡi cày bền, đồ gỗ ghép, ngoài ra còn đan lát, làm yên cương, làm giấy bản và chế tác đồ trang sức bạc^[1]. Món ăn truyền thống gồm mèn mén (bột ngô đồ), bánh làm từ bột ngô hoặc gạo, rượu ngô và thắng cố - món nấu chung trong chảo lớn, thường có mặt khi nhà có việc lớn hoặc ở chợ phiên^[1][2].

Nhà ở

Kiểu nhà phổ biến là nhà trệt ba gian hai chái, có hai đến ba cửa; gian giữa đặt bàn thờ. Nhà thường bưng ván hoặc vách nứa, mái tranh; nhà khá giả có tường trình, cột gỗ kê trên đá tảng, mái ngói. Lương thực được cất trên sàn gác; chuồng gia súc lát ván, cao ráo. Ở vùng núi đá, mỗi nhà có khuôn viên riêng, ngăn bằng tường đá xếp cao khoảng hai mét^[1].

Trang phục

Trang phục Mông làm chủ yếu từ vải lanh và rất đa dạng giữa các nhóm^[2]. Phụ nữ Mông Trắng mặc váy trắng, áo xẻ ngực, thêu hoa văn ở cánh tay và yếm sau. Phụ nữ Mông Hoa mặc váy chàm in hoa văn bằng sáp ong, áo xẻ nách, đắp vải màu và thêu ở vai, ngực. Phụ nữ Mông Đen mặc váy chàm in sáp ong và áo xẻ ngực. Phụ nữ Mông Xanh mặc váy ống, trang trí bằng vải màu đắp ghép và thêu các hình ốc, vuông, quả trám, chữ thập^[1]. Kỹ thuật vẽ sáp ong lên vải lanh trắng, nhuộm chàm nhiều lần rồi nhúng nước nóng cho sáp tan để lộ hoa văn trắng trên nền xanh chàm là nét đặc trưng của người Mông^[1]. Nghệ thuật tạo hoa văn trên trang phục của nhóm Mông Hoa ở một bản tại Điện Biên đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3].

Tổ chức xã hội và gia đình

Bản làng của người Mông thường có nhiều họ, trong đó một đến hai họ giữ vai trò chủ đạo. Dân bản cùng cam kết tuân thủ quy ước về sản xuất, chăn nuôi, bảo vệ rừng và giúp đỡ lẫn nhau; việc thờ chung thổ thần góp phần gắn kết bản. Dòng họ có vai trò rất quan trọng: mỗi họ có nghi lễ riêng về cúng tổ tiên và tang ma, và người cùng họ không kết hôn với nhau. Gia đình nhỏ, theo chế độ phụ hệ; sau lễ nhập môn, cô dâu được coi là thuộc dòng họ nhà chồng^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Trong nhà có những nơi thờ riêng cho tổ tiên, ma nhà, ma cửa, ma bếp; thầy cúng và thầy thuốc lập bàn thờ tổ sư của nghề mình. Biểu tượng thờ ở gian giữa là vài tờ giấy bản tráng kim dán trên vách, được thay vào dịp Tết^[1]. Người Mông còn thờ ông Trời, chịu ảnh hưởng của quan niệm vạn vật hữu linh, đồng thời hòa trộn với Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo^[5].

Tết năm mới truyền thống bắt đầu từ đầu tháng Chạp âm lịch, sớm hơn Tết Nguyên đán khoảng một tháng, phù hợp với nông lịch; tết 5 tháng 5 âm lịch là tết lớn thứ hai^[1]. Ở Điện Biên, Tết Nào Pê Chầu của nhóm Mông Đen (bản Nậm Pọng) là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3].

Gầu Tào là lễ hội đầu xuân, thường tổ chức từ mùng 3 đến mùng 15 tháng Giêng. Tên gọi có nghĩa là "chơi ngoài trời" hay hội chơi đồi. Theo truyền thuyết, những cặp vợ chồng chưa có con lên đồi cầu xin thần núi; khi được toại nguyện, gia đình tổ chức hội để tạ ơn. Ngoài việc cầu con, hội còn cầu sức khỏe, may mắn, mùa màng và sự thịnh vượng cho cả bản; từ chỗ do một gia đình tổ chức, hội dần trở thành sinh hoạt chung của cộng đồng. Trung tâm lễ hội là cây nêu làm từ cây sa mu, treo vải đỏ để mời tổ tiên về dự; phần hội có múa khèn, ném pao, bịt mắt đánh chiêng, leo cột, nấu thắng cố, giã bánh dày và các môn thể thao truyền thống^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Khèn là nhạc cụ được thanh niên ưa thích, vừa thổi vừa múa; khèn và trống còn dùng trong tang lễ và lễ cúng cơm. Kèn lá và đàn môi là phương tiện để thanh niên bày tỏ tâm tình^[1]. Nghệ thuật chế tác và múa khèn của người Mông ở Điện Biên được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 65/QĐ-BVHTTDL ngày 12/1/2022 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch^[3]. Các trò chơi dân gian gồm đánh quay, tung còn, đánh cầu lông gà^[1].