Nghề làm giấy bản của người Dao: nguyên liệu, kỹ thuật và vai trò trong nghi lễ
Người Dao làm giấy bản để viết chữ Nôm Dao, làm tranh thờ và vàng mã cấp sắc; nguyên liệu khác nhau giữa các nhóm (vầu, rơm nếp, nứa, dó). Bài so sánh cách làm ở Thanh Sơn, Nậm Dịch, bản Sưng, nêu số liệu lệch và sự suy giảm của nghề.
Có nguồn · 6

Giấy cho chữ Nôm Dao và nghi lễ
Theo Hoàng Thị Tố Quyên (Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, 2024), người Dao có truyền thống dùng chữ Nôm Dao, viết hoặc in trên giấy dó, giấy bản và dùng nhiều trong nghi lễ cúng tế. Lễ cấp sắc cần nhiều tranh thờ vẽ hoặc in trên giấy, cùng nhiều giấy để viết chữ và cắt, gấp thành tiền âm phủ, vàng mã; vì thế các làng bản Dao thường duy trì nghề làm giấy bản[1]. Báo Pháp luật Việt Nam (2021) nói thêm giấy bản dùng để ghi lời hát, văn cúng, sách dạy học; được cắt thành mảnh chữ nhật, in họa tiết làm tiền vàng cúng người âm, và việc trang trí giấy là phần không thể thiếu của lễ cấp sắc[2].
Mỗi nhóm Dao một cách làm
Không có một công thức chung: nguyên liệu và chất kết dính khác nhau giữa các nhóm và các nơi.
Ở thôn Thanh Sơn (thị trấn Việt Quang, Bắc Quang, Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang), người Dao Đỏ dùng thân măng vầu không già không non, ngâm vôi bột, và dùng cây skêu chế thành nước nhớt hòa vào bể bột giấy. Vầu nay được chia cho từng gia đình quản lý nên không nhà nào thiếu nguyên liệu; vôi phải mua từ thương lái vì đá không còn được khai thác tự do[1]. Báo Pháp luật Việt Nam ghi vầu ngâm nước vôi ít nhất hai tháng, ngâm nước sạch khoảng ba mươi ngày rồi nhồi bằng chân thành bột; chất kết dính lấy từ vỏ cây bo hoặc một cây mà bài ghi là "vỏ dưỡng". Ở đây người ta không đổ bột lên khuôn như nhiều nhóm khác mà xây bể, dùng sàng tre khua vớt từng màng bột mỏng, xếp lớp, ép rồi phơi[2]. Hai bài gọi chất kết dính bằng tên khác nhau và không nói đó là một hay nhiều loài cây.
Ở bản Đá Gân (Văn Chấn, Yên Bái cũ), người Dao Quần Chẹt làm giấy từ rơm nếp cái hoa vàng trồng trên nương: luộc với nước vôi và tro mười đến mười hai giờ, ngâm suối mười đến mười lăm ngày, giã nhuyễn, trộn nhớt của một loại dây rừng gọi là "tờ kêu", đổ lên khuôn vải căng khung tre rồi phơi hai, ba nắng[2]. Ở xã Nậm Dịch (Hoàng Su Phì, Tuyên Quang), Báo Văn hóa (2026) mô tả giấy dó của người Dao Đỏ làm từ rơm nếp và nhớt cây mò: rơm đồ chín, giã nhuyễn trên đá, seo lên khuôn vải mịn, phơi trên vách đá hoặc phên nứa[3]. Báo Pháp luật Việt Nam còn nhắc người Dao Đỏ ở Lào Cai ưu tiên nứa non, vầu, mai, luộc cùng vôi và bột nếp ba, bốn giờ[2].
Người Dao Tiền ở bản Sưng (Cao Sơn, Phú Thọ) dùng vỏ cây dó: bóc vỏ, ngâm nước vôi ít nhất ba tháng, luộc, giã hoặc xay, lọc bằng liềm seo, seo giấy, ép và phơi, tất cả gồm mười một công đoạn theo Báo Tiền Phong (2026)[4].
Thanh Sơn: mốc thời gian và số liệu
Báo Pháp luật Việt Nam ghi tháng 9 năm 2018 nghề làm giấy bản thủ công của người Dao Đỏ ở thôn Thanh Sơn được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; theo già làng, ông Triệu Dùn Phin học nghề năm 1920 rồi truyền cho dòng họ Triệu. Bài không nêu số quyết định, và không nhất quán khi vừa nói nghề phát triển từ năm 1925, vừa nói đã tồn tại 87 năm[2]. Báo Đại Đoàn Kết (2021) viết nghề đã "chẵn 100 năm", chỉ truyền cho con trai hoặc con trưởng, cháu đích tôn[5].
Về dân số làng, Đại Đoàn Kết ghi toàn bộ hộ trong thôn là người Dao và hơn 90% hộ làm giấy[5]. Quyên dẫn đề án năm 2012 của huyện Bắc Quang: thôn có 118 hộ, trong đó 96 hộ Dao (81,3%); năm 2010 nghề giấy đóng góp 700 triệu đồng trong tổng thu nhập 3,982 tỷ đồng của thôn. Một báo cáo năm 2021 cho thấy làng nghề chỉ còn 10 lao động, nhưng điền dã tháng 6 và tháng 8 năm 2023 của chính Quyên ghi 90 trên 96 hộ Dao vẫn làm giấy lúc nông nhàn[1].
Đơn vị đếm cũng lệch: mỗi bục là 80 thếp, và theo Đại Đoàn Kết con số 80 gắn với quan niệm may rủi của người Dao[5]; Quyên ghi một thếp năm tờ, tức 400 tờ mỗi bục[1], còn Báo Pháp luật Việt Nam ghi một thếp khoảng 10 đến 15 tờ[2]. Mùa hè một thợ làm được một bục mỗi ngày, bán lẻ khoảng 200.000 đồng, thấp hơn mức 250.000 đến 300.000 đồng khi đi làm thuê, nên lớp trẻ ít theo nghề[1].
Đổi mới và truyền nghề
Ở Thanh Sơn, máy xay nghiền và kích thủy lực đã thay việc đạp chân và ép bằng gỗ; mành tráng giấy trước do một gia đình người Hoa từ Trung Quốc mang sang bán, nay thợ trong bản đã tự đan[1]. Ở bản Sưng, nghề từng gần như biến mất hơn năm mươi năm; từ năm 2017, nhờ du lịch cộng đồng, một gia đình khôi phục và đến năm 2024 làm được những tờ giấy đầu tiên. Nay có tổ sản xuất 14 người, một thành viên nói doanh thu trên một tỷ đồng mỗi năm, với sổ tay, bưu thiếp, đèn lồng cho du khách[4]. Tại Nậm Dịch, lớp tập huấn từ 22 đến 28 tháng 5 năm 2026 có năm nghệ nhân dạy 45 học viên, người nhỏ nhất 13 tuổi[6].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
- [3]
(Emagazine) Gìn giữ nghề giấy dó của người Dao đỏ giữa đại ngàn Nậm Dịch, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng 24/5/2026, 2026
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [4]
Hồi sinh hồn giấy giữa đại ngàn, Báo Tiền Phong (tienphong.vn), đăng 17/8/2026, 2026
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
G. Bảo, Người Dao với nghề làm giấy bản, Báo Đại Đoàn Kết (daidoanket.vn), đăng 16/6/2021, 2021
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
(Emagazine) Giấy dó của người Dao đỏ hút khách bằng trải nghiệm bản địa, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng 1/6/2026, 2026
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót