Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Làng nghềSử liệuTỉnh, thành phố: Hồ Chí MinhDân tộc: Kinh

Nghề làm lồng đèn Phú Bình (Quận 11 cũ, TP. Hồ Chí Minh)

Xóm Phú Bình ở khu Quận 11 cũ (TP. Hồ Chí Minh) làm lồng đèn giấy kiếng khung tre; thợ gốc từ làng nghề Nam Định cũ, học thêm kỹ thuật Chợ Lớn. Bài kể cách làm, đợt suy giảm vì đèn nhựa và các nguồn ghi lệch về gốc gác, số hộ.

Báo sai sót

Có nguồn · 7

Chiếc lồng đèn ông sao năm cánh phủ giấy kiếng đỏ, viền kim tuyến, treo trên trần hành lang một trường mầm non; trên cánh đèn dán hình mặt trời cười.
Lồng đèn ông sao giấy kiếng đỏ treo ở một trường mầm non tại Đà Nẵng dịp Tết Trung thu năm 2010. Ảnh minh họa loại đèn mà xóm Phú Bình làm, không chụp ở Phú Bình.Dragfyre, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Xóm đèn ở Phú Bình

Phú Bình là xóm làm lồng đèn giấy kiếng khung tre nan ở khu vực thuộc Quận 11 cũ của Thành phố Hồ Chí Minh. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2026) gọi nơi này là xóm Phú Bình, phường Hòa Bình[1], còn Vietcetera (2025) lại viết xóm nay thuộc quận Tân Phú[2]; ranh giới hành chính đã đổi nhiều lần nên bài này chỉ gọi theo tên xóm. Một bài của Báo Sài Gòn Giải Phóng năm 2017 tả khu dân cư làm đèn ở hẻm 423 đường Lạc Long Quân[3].

Gốc gác từ miền Bắc

Các nguồn kể về nguồn gốc không hoàn toàn khớp nhau. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2026) ghi lời chị Nguyễn Thị Bích: ông bà chị từ Ninh Bình vào Nam lập nghiệp, ban đầu chỉ quen làm đèn ông sao, rồi học thêm kỹ thuật của thợ thủ công vùng Chợ Lớn nên mẫu mã mới phong phú; nghề của gia đình đã qua ba thế hệ, gần một thế kỷ. Anh Nguyễn Trọng Bình trong cùng bài nói ông bà anh từ làng Bác Cổ (Ninh Bình) vào Nam và anh là thế hệ thứ tư[1]. Báo Pháp luật Việt Nam (2024) viết nghề xuất phát từ các nghệ nhân làng Bác Cổ, Nam Định, và xóm có lịch sử hơn 50 năm[4]. Vietcetera lại ghi rằng giữa thập niên 1950 nhiều người làng Báo Đáp, một làng làm đèn Trung thu ở Nam Định, di cư vào Sài Gòn rồi tụ lại lập xóm Phú Bình, và gọi anh Bình là nghệ nhân đời thứ ba[2].

Như vậy tên làng gốc (Bác Cổ hay Báo Đáp), số đời của gia đình anh Bình và tuổi của nghề đều được ghi khác nhau; Nam Định nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau đợt sáp nhập năm 2025. Không bài nào tôi đọc nói thợ ở đây là người Hoa; ảnh hưởng từ Chợ Lớn chỉ được nhắc qua cụm "thợ thủ công vùng Chợ Lớn".

Cách làm

Theo bài năm 2014 trên Pháp luật TP.HCM (ghi nguồn Tuổi Trẻ Online), khung đèn làm từ lạt lồ ô được uốn rồi ghép bằng dây thép, dùng kềm bấm bỏ phần lạt thừa; sau đó dán giấy và vẽ, trong đó khâu vẽ được thợ coi là quan trọng nhất vì làm nên hồn cho con vật[5]. Báo Pháp luật Việt Nam (2024) liệt kê các bước chọn vật liệu, chẻ tre, tạo hình, dán giấy bóng kính và vẽ trang trí; một chiếc đơn giản người thợ lành nghề làm trong khoảng 15 phút, chiếc tinh xảo mất một đến hai ngày[4]. Báo Nhân Dân (2022) thêm chi tiết về việc dùng con dấu khắc tay để in họa tiết hoa cúc, hoa sen, chiếc lá lên cánh đèn ông sao, và quấn kẽm khi làm khung[6].

Sản phẩm gồm đèn ông sao, đèn cá chép, đèn con gà, đèn kéo quân, cùng các hình bướm, tàu[4][5]. Mùa làm việc ngắn mà chuẩn bị dài: từ sau Tết các hộ đã chẻ tre, buộc lạt, vẽ giấy kiếng, nhưng chỉ bán rộ trong khoảng một tháng Trung thu[3]; bài năm 2014 nói hàng còn bán dịp Giáng sinh và được đóng từ tháng 5, tháng 6 âm lịch để giao đại lý[5].

Thời cực thịnh và những cú sốc

Bài năm 2014 cho biết năm 1995 lồng đèn Phú Bình còn xuất khẩu đi Đài Loan, Singapore, Úc, Nhật, còn Báo Pháp luật Việt Nam nêu thị trường Singapore, Đài Loan, Hàn Quốc[5][4]. Bài năm 2014 nhắc tình trạng từng có cả trăm nhà làm đèn rồi chỉ còn đếm được trên đầu ngón tay. Từ thập niên 2000, lồng đèn nhựa chạy pin của Trung Quốc tràn vào; sau khi một số loại bị phát hiện có chất độc hại, người dân quay lại với đèn truyền thống phần nào[4][5].

Số hộ giữ nghề được các bài ghi theo từng năm: năm 2017 có năm gia đình làm lồng đèn truyền thống cùng hàng chục hộ nhận làm từng công đoạn, mỗi chiếc nhỏ bán 10.000 đến 15.000 đồng, lãi chỉ vài nghìn đồng[3]; năm 2020, trong dịch Covid-19, còn hơn chục hộ và đơn hàng chỉ bằng khoảng một phần mười năm 2019[7]; năm 2022 một bài nói cả xóm còn chừng 20 hộ và đơn tăng gần gấp đôi[6]; năm 2024 là hơn chục hộ[4]; năm 2026 là khoảng mười hộ[1]. Mỗi tờ báo đếm theo cách riêng nên các số này chỉ cho thấy xu hướng thu hẹp, không phải thống kê.

Hướng đi mới

Báo Sài Gòn Giải Phóng (2026) cho biết khách quen, các chương trình từ thiện và quán cà phê là đầu ra chính; nhiều trường học mua khung đèn để học sinh tự dán; thợ lo lồng đèn nhựa làm hàng loạt, có loại gắn nhãn giả thủ công. Anh Bình còn phục chế những mẫu đèn cổ như con bọ ngựa, con cua, con bướm từng trưng bày ở một bảo tàng bên Pháp hơn một thế kỷ trước[1]. Vietcetera ghi anh bắt đầu việc này sau khi gặp nhà nghiên cứu Trịnh Bách, ba năm đầu làm sai phải bỏ; đèn thường bán 10.000 đến 70.000 đồng, đơn mô hình lớn có thể lên 5 đến 7 triệu đồng. Nhà nghiên cứu cho rằng Việt Nam là nơi duy nhất có tục làm đèn hình con thú cho trẻ em dịp Trung thu; đó là nhận định của một người nghiên cứu mà bài chưa dẫn nguồn đối chiếu[2]. Một số hộ cũng đưa đèn lên mạng, sàn thương mại điện tử và tour trải nghiệm[4].

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    Hồ Sơn, Giữ ký ức những mùa trăng, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn), đăng 20/9/2026, 2026

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4

  2. [2]

    Kiều Nga, Nghệ nhân đời thứ ba hồi sinh đèn Trung thu cổ, Vietcetera (vietcetera.com), đăng 4/10/2025, 2025

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  3. [3]

    Ái Chân, Thu Hường, Làng nghề lồng đèn Phú Bình hồi sinh, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn), đăng 27/9/2017, 2017

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3

  4. [4]

    Ngọc Mai, Làng nghề làm lồng đèn thời số hóa, Báo Pháp luật Việt Nam (baophapluat.vn), đăng 8/9/2024, 2024

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6↩7

  5. [5]

    Lồng đèn Phú Bình: Đánh đu với hàng Trung Quốc, Báo Pháp luật TP.HCM (plo.vn), đăng 7/8/2014; trang ghi nguồn Tuổi Trẻ Online, 2014

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5

  6. [6]

    Giữ ánh sáng lồng đèn truyền thống, Báo Nhân Dân (nhandan.vn), đăng 6/9/2022, 2022

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  7. [7]

    Làng lồng đèn truyền thống Phú Bình, Báo Nhân Dân (nhandan.vn), đăng 17/9/2020, 2020

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót