Bỏ qua tới nội dung chính
Người Việt Nam
Danh mục: Làng nghềSử liệuTỉnh, thành phố: An GiangDân tộc: Khmer

Gốm cà ràng của người Khmer ở Phnom Pi (Tri Tôn, An Giang)

Dưới chân núi Phnom Pi (Tri Tôn, An Giang), phụ nữ Khmer nặn cà ràng, nồi đất từ đất núi và nung bằng rơm củi; nghề hơn trăm năm theo lời kể nay còn rất ít người. Bài đối chiếu với nghề đất nung ở Hòn Đất, nơi các nguồn mô tả lò và nhiên liệu khác.

Báo sai sót

Có nguồn · 6

Xe bò chở các loại đồ gốm Campuchia (đồ đất nung, đồ sành, đồ sứ) đi bán rong.
Đồ gốm Campuchia được chở bán bằng xe bò, chụp năm 2012. Ảnh minh họa đồ gốm của người Khmer ở Campuchia, không phải gốm Phnom Pi hay Hòn Đất.Kiensvay, CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons · CC BY-SA · Nguồn ảnh

Làng gốm dưới chân núi Phnom Pi

Phnom Pi là một ngọn núi trong vùng Bảy Núi, nay thuộc xã Tri Tôn, tỉnh An Giang. Theo Báo An Giang (2025), dưới chân núi từng có làng gốm hơn một trăm năm tuổi của đồng bào Khmer. Khoảng ba mươi năm trước, ấp Phnom Pi còn vài chục gia đình làm gốm; nay số người giữ nghề rất ít[1]. Bà Néang Sóc Nát, người được bài báo ghi lại, cho biết bà là đời thứ ba trong gia đình, học nghề từ mẹ khi mới mười bốn, mười lăm tuổi, và tính ra nghề ở ấp đã hơn trăm năm. Đó là cách tính của người trong cuộc; bài báo không dẫn tư liệu thành văn[1].

Về nền nghiên cứu, Nguyễn Thị Hoài Hương có một công trình so sánh kỹ thuật gốm thủ công truyền thống của người Khmer vùng hạ lưu sông Mê Kông với cộng đồng ở Campuchia và Thái Lan. Trang tạp chí chỉ công bố phần tóm tắt, nên bài này không dùng chi tiết kỹ thuật của công trình ấy[2].

Đất núi, nước và bàn tay phụ nữ

Theo lời bà Sóc Nát, đàn ông Khmer lên núi gánh đất về. Đất núi Phnom Pi vừa dẻo vừa mịn, kết dính tốt, và những người làm gốm lâu năm cho rằng phải là đất này mới cho ra sản phẩm giữ được dáng vẻ của làng nghề xưa. Đất được trộn nước rồi ủ hai đến ba ngày mới đem nặn[1].

Phụ nữ nặn cà ràng (bếp lò bằng đất, dùng với củi), cà ôm, khuôn bánh và nồi đất. Trước sân nhà bà có bàn đập, bàn xoa, bàn kê và chậu nước. Bài báo không mô tả thao tác tạo hình chi tiết, nên chưa thể nói từng loại sản phẩm được tạo hình ra sao. Bài chỉ nhận xét rằng sản phẩm chủ yếu phục vụ sinh hoạt hằng ngày, không đòi hỏi trình độ tạo tác cao[1].

Nung bằng rơm và củi

Gốm Phnom Pi, theo bà Sóc Nát, không nung trong lò mà đốt bằng rơm và củi; gốm đủ lửa có màu nâu đỏ và rất bền. Thời còn đông người làm, trong sóc lúc nào cũng có mấy đống lửa nung và bạn hàng đến lấy gốm gần như mỗi ngày[1].

Đất nung ở Hòn Đất: cùng vùng, mô tả khác

Ở huyện Hòn Đất (Kiên Giang cũ, nay thuộc An Giang), nghề đất nung nổi tiếng với bếp cà ràng. Báo Văn hóa (2021) viết nghề nặn đồ đất ở đây theo quy mô hộ gia đình, làm vào mùa khô lúc nông nhàn và do phụ nữ đảm nhiệm; bài còn gọi bếp cà ràng là "ông Táo" và cho rằng Hòn Đất là nơi khai sinh ra nó[3].

VietNamNet Bridge (2016) cho biết người Khmer ở Hòn Đất có truyền thống làm gốm lâu đời, làng Đầu Đòi được mô tả là tiêu biểu cho văn hóa Khmer, nổi tiếng nhất với bếp lò đất nung. Nghề thịnh vào thập niên 1980, khi mỗi hộ có hai, ba lò nung. Phụ nữ tham gia hầu hết công đoạn, đàn ông lo việc nặng. Các bước gồm ngâm đất, cắt đất, tạo hình, nung và phơi; việc nung kéo dài ba, bốn ngày bằng trấu và rơm, trong khi trước kia dùng củi và rơm, và khoảng hai mươi năm trước thợ chuyển sang trấu vì trấu giữ nhiệt ổn định hơn[4]. Một bài khác của hãng này (2014) kể rằng nghề nặn đất ở Hòn Đất được cho là bắt đầu từ thế kỷ XX và người lập nghề là một người Khmer. Đồ nặn xong được phơi nắng bảy đến mười ngày rồi nung trong lò đốt trấu[5].

Hai nơi vì thế được mô tả khác nhau: ở Phnom Pi là những đống lửa rơm củi không có lò, còn các bài về Đầu Đòi nói đến lò đốt trấu, mà bản tiếng Anh dùng chữ kiln, có thể là bản dịch của chữ "lò". Các bài về Hòn Đất cũng không nêu thành phần dân tộc của từng hộ làm nghề hiện nay, nên bài này chỉ gọi là gốm của người Khmer đối với Phnom Pi, nơi nguồn nói rõ.

Thu hẹp và những lối đi nhỏ

Ở Phnom Pi, bếp gas và bếp điện dần thay cà ràng; chỉ người bán đồ ăn và nhà nông thôn còn giữ bếp củi mới mua. Người trẻ trong ấp đi làm công ty. Bà Néang Sa Ra cho biết mỗi ngày bà làm ba, bốn cái cà ràng và thu khoảng 150.000 đồng. Một số công ty lữ hành đặt cà ràng cỡ nhỏ làm quà tặng, giá 30.000 đồng một chiếc, nhưng đặt ít; bài báo gợi ý hướng sống còn của nghề là gắn với sản phẩm lưu niệm và du lịch[1].

Ở Hòn Đất, Hãng thông tấn Việt Nam (2014) ghi nhu cầu bếp đất giảm vì bếp gas, bếp điện và bếp xi măng phát triển nhanh; trưởng ấp Đầu Đòi nói nghề làm bếp đất chưa nằm trong kế hoạch phát triển của địa phương, nên khó tránh khỏi mất nghề[6]. Một thợ trong bài VietNamNet 2014 cho biết xưởng từng bán khoảng 10.000 sản phẩm mỗi tháng, nay chỉ còn một nửa[5]. Bài VietNamNet 2016 thì ghi một hộ mua máy từ năm 2006 cho đỡ việc, làm được 1.000 bếp trong 15 ngày, mỗi bếp giá 5.500 đồng[4]. Các con số thuộc những thời điểm khác nhau nên không ghép được thành một bức tranh chung về sản lượng.

  • Văn hóa Việt Nam

Nguồn

Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.

  1. [1]

    “Giữ hồn” gốm Phnom Pi, Báo An Giang (baoangiang.com.vn), đăng 14/8/2025, 2025

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2↩3↩4↩5↩6

  2. [2]

    Nguyễn Thị Hoài Hương, Kỹ thuật gốm thủ công truyền thống của người Khmer ở vùng hạ lưu sông Mêkông, Tạp chí Khoa học xã hội Thành phố Hồ Chí Minh, tập 4, số 188 (2014); chỉ đọc được phần tóm tắt, 2014

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh

    ↩

  3. [3]

    Độc đáo nghề nặn "ông Táo" ở Hòn Đất, Báo Văn hóa (baovanhoa.vn), đăng 4/2/2021, 2021

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

  4. [4]

    Dau Doi, a traditional ceramic village in Hon Dat, VietNamNet Bridge (vietnamnet.vn), trang ghi ngày 20/7/2016, 2016

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  5. [5]

    Kien Giang: clay-pot making seeks to return to heyday, VietNamNet Bridge (vietnamnet.vn), đăng 7/9/2014, 2014

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩↩2

  6. [6]

    Earthen stoves face risk of disappearing in Kien Giang, Vietnam+ (VietnamPlus), tin của Thông tấn xã Việt Nam, đăng 3/2/2014, 2014

    Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026

    Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh

    ↩

Độ tin cậy của nguồn

Hạng A
Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
Hạng B
Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
Hạng C
Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.

Lịch sử chỉnh sửa

Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.

Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.

Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!

Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.

Báo sai sót