Đạo Cao Đài

Lịch sử hình thành

Đạo Cao Đài là tôn giáo ra đời ở Việt Nam vào năm 1926, do một số công chức, trí thức, tư sản, địa chủ sáng lập, như Ngô Văn Chiêu (có tài liệu ghi là Ngô Minh Chiêu), Phạm Công Tắc, Lê Văn Trung, Vương Quan Kỳ, Cao Quỳnh Cư và Cao Hoài Sang^[1][2]. Các nhà nghiên cứu xếp đạo vào nhóm tôn giáo nội sinh của Nam Bộ, hình thành đầu thế kỷ XX từ tư tưởng Tam giáo đồng nguyên, sự truyền bá của Ngũ chi Minh đạo và phong trào cầu cơ, chiêu hồn^[2].

Ở Sài Gòn và Chợ Lớn trước đó đã có hai nhóm cơ bút là nhóm Chiêu - Kỳ và nhóm xây bàn Cao - Phạm; hai nhóm hợp nhất vào cuối tháng 1 năm 1926 với sự tham gia của ông Lê Văn Trung^[2]. Ngày mùng 9 tháng Giêng năm Bính Dần (21/2/1926), mười hai người được chọn làm đệ tử đầu tiên có trách nhiệm lập đạo. Đến rằm tháng Mười năm ấy (18 - 20/11/1926), Lễ Khai đạo được tổ chức tại Tây Ninh, đánh dấu sự ra đời của Cao Đài Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ^[2]. Lúc đầu đạo là một tổ chức thống nhất có Tòa Thánh ở Tây Ninh, về sau hình thành nhiều tổ chức khác nhau^[1].

Giáo lý, biểu tượng và nghi lễ

Đạo thờ Đấng Tối Cao với nhiều danh xưng như Thượng Đế, Đức Chí Tôn, Cao Đài^[2]. Biểu tượng của Đức Chí Tôn là Thiên Nhãn, nghĩa là “mắt trời”^[1]. Tôn chỉ của đạo là Quy nguyên Tam giáo, tức hòa chung Khổng giáo, Đạo giáo và Phật giáo, cùng Phục nhất Ngũ chi, tức thống nhất năm ngành đạo là Nhân đạo, Thần đạo, Thánh đạo, Tiên đạo và Phật đạo^[5]. Tinh thần dung hợp ấy thể hiện ngay trong danh xưng đầy đủ của Đấng Chí Tôn là Cao Đài Tiên Ông Đại Bồ Tát Ma Ha Tát và trong cách bài trí bàn thờ^[2].

Giáo luật của đạo thực hiện theo Ngũ giới cấm và Tứ đại điều quy^[1]. Tín đồ còn thực hành ăn chay như một cách thanh lọc thân tâm^[2]. Lễ nghi khá cầu kỳ, thể hiện tinh thần Tam giáo đồng nguyên^[1]. Chức sắc mặc đạo phục với ba màu cơ bản là xanh, vàng, đỏ, tương ứng Nho, Phật, Lão^[2]. Đạo cũng duy trì mạnh việc thờ cúng tổ tiên: trong mỗi gia đình tín đồ, bàn thờ tổ tiên được đặt dưới bàn thờ Thiên Nhãn^[2].

Tòa Thánh Tây Ninh và nơi thờ tự

Cơ sở thờ tự gồm Tòa Thánh ở cấp Trung ương, cùng thánh thất và điện thờ Phật Mẫu ở các họ đạo^[1]. Tòa Thánh Tây Ninh, tên đầy đủ là Tòa thánh Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ, tọa lạc ở Hòa Thành, Tây Ninh. Đền thánh khởi công năm 1931, hoàn thành năm 1947 và khánh thành dịp lễ vía Đức Chí Tôn năm 1955^[3]. Quần thể có hơn một trăm công trình^[5].

Đền thánh được dựng theo cấu trúc Tam đài gồm Hiệp thiên đài, Cửu trùng đài và Bát quái đài. Cửu trùng đài chia làm chín cấp, tương ứng chín cấp bậc chức sắc từ tín đồ đến Giáo tông^[3]. Các nhà nghiên cứu nhận xét kiến trúc này dung hòa Đông - Tây, vừa có nét của nhà thờ Công giáo, vừa có nét của chùa Phật giáo^[3]. Tòa Thánh còn được gọi là Tổ Đình vì Tây Ninh được coi là vùng đất tổ của đạo^[5].

Lễ hội chính

Hằng năm đạo Cao Đài có hai ngày lễ lớn là Đại lễ vía Đức Chí Tôn vào đầu tháng Giêng và Hội yến Diêu Trì Cung vào rằm tháng Tám âm lịch, với mong ước mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an^[4]. Đại lễ vía Đức Chí Tôn diễn ra từ ngày 8 đến ngày 16 tháng Giêng âm lịch, nghi lễ chính cử hành lúc 0 giờ ngày 9 với các lễ phẩm hương, đèn, hoa, quả, rượu, trà mang ý nghĩa biểu trưng^[3].

Hội yến Diêu Trì Cung diễn ra các ngày 14, 15, 16 tháng Tám âm lịch tại Báo Ân Từ trong nội ô Tòa Thánh, nổi bật với nghi thức rước Cộ Tiên^[3]. Đại lễ vía năm Giáp Thìn 2024 diễn ra ngày 17/2 tại nội ô Tòa Thánh với hàng nghìn người theo đạo trong và ngoài nước^[4].

Tổ chức và địa bàn

Từ năm 1995 đến nay, Nhà nước đã công nhận mười hội thánh và một pháp môn tu hành của đạo Cao Đài. Hội thánh Cao Đài Tiên Thiên được công nhận năm 1995, Hội thánh Cao Đài Tòa thánh Tây Ninh được công nhận năm 1997^[1]. Cơ cấu tổ chức gồm hai cấp: Hội thánh ở Trung ương và họ đạo ở cơ sở. Những nơi đông chức sắc, tín đồ có ban đại diện hoặc đại diện giúp Hội thánh hướng dẫn sinh hoạt^[1].

Theo thống kê của Ban Tôn giáo Chính phủ, đến tháng 12/2021 các hội thánh, tổ chức Cao Đài có hơn 1,2 triệu tín đồ, hơn 13 nghìn chức sắc, 26 nghìn chức việc và khoảng 1.300 cơ sở tôn giáo ở 38 tỉnh, thành phố. Tín đồ tập trung chủ yếu ở Nam Bộ như Tây Ninh, Long An, Bến Tre, Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Tháp (tên địa phương tại thời điểm thống kê)^[1].

Hiện nay

Hoạt động từ thiện xã hội được các hội thánh chú trọng: sách của Ban Tôn giáo Chính phủ ghi nhận 93 cơ sở phòng thuốc nam, 135 cơ sở bốc thuốc và 11 cơ sở chăm sóc người già thuộc đạo Cao Đài^[1]. Tòa Thánh Tây Ninh, điện thờ Phật Mẫu và các đại lễ cũng thu hút đông đảo du khách, trở thành điểm đến văn hóa - tôn giáo tiêu biểu của Tây Ninh^[3].