Phật giáo Hòa Hảo

Nguồn gốc và quá trình hình thành

Phật giáo Hòa Hảo do ông Huỳnh Phú Sổ (tín đồ suy tôn là Đức Huỳnh Giáo chủ) sáng lập ngày 18 tháng 5 năm Kỷ Mão (1939) tại làng Hòa Hảo, quận Tân Châu, tỉnh Châu Đốc, nay thuộc vùng Phú Tân, tỉnh An Giang^[1][4]. Tên làng Hòa Hảo, quê hương của vị Giáo chủ, mang ý nghĩa hòa đồng và hảo hợp^[3].

Các nhà nghiên cứu xem đạo là sự tiếp nối của dòng tôn giáo nội sinh ở vùng Thất Sơn, An Giang. Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương do ông Đoàn Minh Huyên (1807 - 1856) khai lập năm 1849 giữa lúc dịch bệnh hoành hành. Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa do ông Ngô Lợi (1831 - 1890) sáng lập vào cuối thế kỷ XIX. Đến năm 1939, Phật giáo Hòa Hảo ra đời^[2]. Cũng như hai đạo trước, lúc mới hình thành Phật giáo Hòa Hảo làm hai việc chính là thuyết pháp và trị bệnh, khuyên người đời tu niệm^[2].

Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo được Nhà nước công nhận tổ chức tôn giáo năm 1999. Tính đến thời điểm xuất bản sách của Ban Tôn giáo Chính phủ năm 2022, Giáo hội đã trải qua năm kỳ đại hội và có bản Hiến chương năm 2019^[1]. Đại hội đại biểu toàn đạo lần thứ VI diễn ra cho nhiệm kỳ 2024 - 2029^[4].

Giáo lý và quan niệm tu hành

Phật giáo Hòa Hảo thờ Phật nhưng không thờ tượng cốt, tranh ảnh. Biểu tượng của đạo là tấm vải màu dà (Trần Dà), với quan niệm Phật tại tâm, tâm tức Phật^[1]. Ngoài Phật, tín đồ tôn thờ ông bà tổ tiên, đề cao và tôn thờ các anh hùng dân tộc cùng những người có công với cộng đồng^[1].

Giáo lý của đạo là “Học Phật, tu Nhân”. Theo đó, tu nhân tạo nên công, học Phật tạo nên đức, có công có đức mới trở thành bậc hiền nhân^[1]. Tu nhân chú trọng tu dưỡng đạo đức, trước hết là đạo làm người^[3]. Việc học Phật gắn với trì niệm danh hiệu Phật A Di Đà, một cách tu đã có từ đạo Bửu Sơn Kỳ Hương và được các đạo sau vận dụng^[2].

Tôn chỉ hành đạo là Học Phật, tu Nhân, tại gia cư sĩ. Tín đồ được giáo huấn về Tứ Ân gồm Ân Tổ tiên cha mẹ, Ân Đất nước, Ân Tam bảo và Ân Đồng bào, nhân loại, cùng tám điều răn cấm và giáo lý chân truyền của Đức Huỳnh Giáo chủ^[1]. Theo lời dạy, người tín đồ muốn làm tròn đạo làm người phải giữ vẹn Tứ ân và trước hết phải chừa Thập ác, trong đó có tham lam^[3]. Giáo thuyết của đạo dung hòa tinh hoa Tam giáo Nho - Lão - Phật, kết hợp với truyền thống Bửu Sơn Kỳ Hương^[3].

Sinh hoạt tôn giáo và lễ khai đạo

Tín đồ hành đạo theo hình thức cư sĩ tại gia, gắn với đời sống thường nhật^[3]. Ngày 18 tháng 5 âm lịch hằng năm là ngày kỷ niệm Đức Huỳnh Giáo chủ khai sáng đạo^[4]. Đại lễ do Ban Trị sự Trung ương Giáo hội tổ chức tại An Hòa Tự, nơi cũng là trụ sở của Ban Trị sự Trung ương^[1][4]. Năm 2026, đại lễ kỷ niệm 87 năm được tổ chức ngày 2/7 dương lịch với nhiều nghi lễ truyền thống, có hàng chục nghìn tín đồ về dự^[4].

Tổ chức và địa bàn

Giáo hội có cơ cấu hai cấp: ở Trung ương là Ban Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo, ở cơ sở là các Ban Trị sự xã, phường, thị trấn. Tại một số tỉnh, thành phố đông tín đồ có Ban Đại diện cấp tỉnh làm cầu nối giữa hai cấp^[1]. Năm 2016, được Nhà nước chấp thuận, Giáo hội thành lập Trường Trung cấp Phật giáo Hòa Hảo để đào tạo chức việc và mở thêm các lớp giáo lý căn bản đào tạo giáo lý viên^[1]. Sau khi sắp xếp theo địa giới hành chính mới, theo thông tin công bố tại đại lễ năm 2026, Giáo hội có 9 ban đại diện tỉnh, thành và 212 ban trị sự xã, phường, đặc khu^[4].

Theo thống kê của Ban Tôn giáo Chính phủ, đến tháng 12/2021 Giáo hội có hơn 1,5 triệu tín đồ, 4 nghìn chức việc và 50 cơ sở thờ tự được Nhà nước công nhận. Tín đồ phân bố ở 22 tỉnh, thành phố, chủ yếu ở chín tỉnh miền Tây Nam Bộ là An Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Bến Tre, Hậu Giang, Tiền Giang, Long An và Kiên Giang (tên địa phương tại thời điểm thống kê)^[1].

Hoạt động từ thiện xã hội

Hoạt động từ thiện - xã hội là nét đặc trưng và là phương thức tu học của chức việc, tín đồ. Các việc làm gồm xây mới, sửa chữa cầu nông thôn và đường bộ, xây nhà tình thương, quyên góp gạo, tiền cứu trợ vùng lũ lụt, cấp thuốc đông y, nam y miễn phí và hỗ trợ bệnh nhân nghèo đi khám, chữa bệnh, không phân biệt dân tộc, tôn giáo^[1]. Một nghiên cứu năm 2022 nhận xét hoạt động này được cụ thể hóa từ giáo pháp “Học Phật, tu Nhân” và từ việc trả nợ Tứ ân; tín đồ cư sĩ tại gia nhờ đó huy động được nguồn lực xã hội lớn cho các dịch vụ như xe cứu thương miễn phí, xây cầu và làm nhà tình thương^[3]. Theo thông tin công bố tại đại lễ năm 2026, riêng năm 2025 tổng số tiền hoạt động từ thiện - xã hội toàn đạo đạt trên 600 tỉ đồng^[4].