Hồi giáo của người Chăm

Quá trình du nhập

Theo Ban Tôn giáo Chính phủ, Hồi giáo (Islam) được truyền vào cộng đồng dân tộc Chăm khoảng thế kỷ X^[1]. Sách sử Trung Hoa ghi lại rằng người Chăm khi giết trâu để cúng đã cầu nguyện câu kinh đề cao Thượng đế Allah, từ đó có thể giả định Hồi giáo vào đất Chiêm Thành từ thế kỷ X qua các thương nhân từ Trung Cận Đông^[2]. Tuy vậy, trước khoảng năm 1470 Hồi giáo chưa phải tôn giáo chính thống của người Chăm, vì tín ngưỡng Bà-la-môn, tập tục và chế độ mẫu hệ đã bén rễ sâu trong xã hội^[2].

Sau năm 1470, một bộ phận cư dân Champa lưu tán tiếp xúc với người Malaysia, Indonesia, Campuchia và học hỏi Hồi giáo ở các nước đó. Khi trở về, họ truyền lại cho đồng bào; sự giao hòa giữa Islam và Bà-la-môn giáo đã sản sinh đạo Bàni ở miền Nam Trung Bộ^[2]. Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Tôn giáo cho biết cộng đồng Bàni hình thành từ cuối thế kỷ XVI; chữ “Bani” trong tiếng Chăm có nghĩa là “người có đạo”^[3]. Ở Nam Bộ, năm 1840 quan bảo hộ Chân Lạp của triều Nguyễn là Trương Minh Giảng rút quân về vùng Châu Đốc (An Giang ngày nay), mang theo cả người Chăm và người Mã Lai theo Hồi giáo; từ đó hình thành vùng thứ hai theo Hồi giáo chính thống của người Chăm^[2].

Hai dòng Islam và Bàni

Do chịu sự chi phối của bản sắc văn hóa Bà-la-môn giáo và tín ngưỡng bản địa mẫu hệ, Hồi giáo trong người Chăm hình thành hai dòng: Hồi giáo Islam (Chăm Islam) và Hồi giáo Bàni (Chăm Bàni)^[1]. Cả hai đều tin sâu sắc vào Thượng đế Allah và kinh Qur’an, nhưng Chăm Islam thực hiện giáo luật gần như trọn vẹn theo hướng chính thống, còn Chăm Bàni thực hiện giáo luật mang tính tượng trưng, chủ yếu trong tháng Ramadan, đồng thời chịu ảnh hưởng sâu sắc của Bà-la-môn giáo và tín ngưỡng bản địa^[1]. Trong các văn bản quản lý nhà nước về tôn giáo, cộng đồng này được gọi là Hồi giáo Bàni^[3].

Theo tên địa phương trước sáp nhập năm 2025, cộng đồng Islam sống tập trung ở nhiều tỉnh, thành như An Giang, Thành phố Hồ Chí Minh, Tây Ninh, Đồng Nai và Ninh Thuận, còn cộng đồng Bàni sống tập trung ở Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Phước^[1].

Giáo lý, thánh đường và chức sắc

Hồi giáo có năm điều cốt đạo: xác tín đức tin, cầu nguyện mỗi ngày, giữ chay trong tháng Ramadan (tháng chín Hồi lịch), bố thí và hành hương về thánh địa Mecca^[2]. Người Chăm Islam hành lễ tại thánh đường; nam giới thường đội mũ kepih, nữ giới quấn khăn mardrah che tóc^[4]. Thánh đường Mubarak ở An Giang được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật ngày 5/12/1989^[6].

Với người Chăm Bàni, thánh đường còn được gọi là chùa. Chức sắc gồm bốn cấp từ thấp đến cao là Char, Khotíp, Imam và Po Gru (Sư cả)^[3]. Theo khảo sát của Viện Nghiên cứu Tôn giáo năm 2022, Bình Thuận có 10 thánh đường (chùa) Bàni còn Ninh Thuận có 7 thánh đường Bàni^[3].

Lễ hội và nghi lễ

Ramadan và Haji, tháng hành hương về thánh địa Mecca, là những dịp lễ gắn chặt với tôn giáo của người Chăm Hồi giáo^[4]. Trong dịp Ramadan, cộng đồng Chăm Islam giữ chay tịnh tại thánh đường suốt một tháng^[5]. Ở thánh đường Mubarak (An Giang), mỗi năm có ba kỳ lễ lớn: lễ Mâulút kỷ niệm ngày sinh của Nhà tiên tri Muhammad (12 tháng 3 Hồi lịch), Hari Raya, tết của người Chăm (1 tháng 10 Hồi lịch), và tháng chay Ramadan (từ 1 đến 30 tháng 9 Hồi lịch)^[6].

Với người Chăm Bàni, lễ hội Ramưwan, còn gọi là Ramadan hay tháng chay niệm, được ví như Tết cổ truyền của cộng đồng^[5]. Lễ hội diễn ra vào tháng thứ chín theo lịch Hồi giáo, kéo dài một tháng nên không có ngày dương lịch cố định, và gồm ba phần: lễ tảo mộ, lễ cúng gia tiên và lễ tịnh chay tại chùa^[5]. Trong lễ tảo mộ, vị chủ lễ đọc kinh Koran bằng tiếng Ả Rập, người phụ tế vẩy nước lên bia mộ với ý nghĩa tẩy uế, rồi mời tổ tiên về ăn Tết. Gia đình chỉ lập bàn thờ tổ tiên tại nhà trong hai ngày rồi rước vào chùa cho đến hết mùa Ramưwan^[5].

Tổ chức và địa bàn

Theo sách của Ban Tôn giáo Chính phủ năm 2022, Việt Nam có hơn 80 nghìn tín đồ Hồi giáo, hơn 1.000 chức sắc, chức việc và 89 cơ sở thờ tự. Trong đó Hồi giáo Islam có khoảng trên 30 nghìn tín đồ, 64 cơ sở thờ tự; Hồi giáo Bàni có khoảng 50 nghìn tín đồ, 25 cơ sở thờ tự^[1]. Sáu tổ chức Hồi giáo cấp tỉnh, thành phố đã được công nhận: bốn tổ chức Islam (Thành phố Hồ Chí Minh năm 1992, An Giang năm 2004, Tây Ninh năm 2010, Ninh Thuận năm 2012) và hai Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni (Ninh Thuận năm 2007, Bình Thuận năm 2012)^[1].

Mỗi tổ chức có quy chế hoạt động độc lập nhưng thống nhất về đức tin và đường hướng hành đạo: tôn thờ Thượng đế Allah, tôn kính Nabi Muhammad và kinh Qur’an^[1]. Theo thống kê của hai Hội đồng Sư cả, Ninh Thuận có 29.705 tín đồ Bàni (tháng 12/2020) và Bình Thuận có 20.058 tín đồ Bàni (năm 2021)^[3].