Công giáo ở Việt Nam

Lịch sử truyền đạo

Theo lịch sử Giáo hội do Ban Tôn giáo Chính phủ dẫn lại, Công giáo truyền vào Việt Nam từ năm 1533, khi giáo sĩ I-nê-khu đến truyền giáo ở các làng Ninh Cường, Quần Anh và Trà Lũ, thuộc giáo phận Bùi Chu ngày nay; phải đến đầu thế kỷ XVII mới có các giáo đoàn đến truyền giáo^[1]. Năm 1615, các linh mục dòng Tên mở ra giai đoạn "thích nghi văn hóa" tại Cửa Hàn (Quảng Nam), chú trọng giảng đạo bằng tiếng Việt^[2]. Năm 1651, Cha Đắc Lộ cho xuất bản tại Rôma từ điển Việt – Bồ – La, sách Văn phạm tiếng An Nam và cuốn giáo lý song ngữ Việt – La^[2]. Ngày 9/9/1659, Tòa Thánh lập hai giáo phận đầu tiên là Đàng Trong và Đàng Ngoài, và năm 1668 bốn linh mục Việt Nam đầu tiên được truyền chức tại Thái Lan^[2].

Triều Nguyễn ban hành nhiều chỉ dụ cấm đạo từ năm 1833 đến 1861; từ năm 1862, vua Tự Đức tuyên bố ngưng cấm đạo^[2]. Trong số những người chịu tử đạo, 117 vị được suy tôn chân phước qua bốn đợt từ năm 1900 đến 1951, rồi được Đức Gioan Phaolô II tuyên phong hiển thánh ngày 19/6/1988 tại Quảng trường Thánh Phêrô^[2][4]. Năm 1933, Giáo hội Việt Nam có giám mục tiên khởi là Đức cha Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng; ngày 24/11/1960, Tông hiến của Đức Gioan XXIII thành lập ba giáo tỉnh Hà Nội, Huế và Sài Gòn^[2].

Tổ chức Giáo hội

Năm 1980, Hội đồng Giám mục Việt Nam được thành lập, gồm tất cả giám mục tại các giáo phận Công giáo ở Việt Nam^[1]. Tại đại hội lần thứ nhất, hội đồng ra Thư chung với đường hướng "Sống Phúc âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào"; đến nay hội đồng đã trải qua 15 kỳ đại hội^[1]. Giáo hội Công giáo Việt Nam có 27 giáo phận thuộc ba tổng giáo phận Hà Nội, Huế và Thành phố Hồ Chí Minh^[1]. Theo bản tổng hợp ngày 10/8/2022 của Văn phòng Thư ký Hội đồng Giám mục Việt Nam, 27 giáo phận có 7.294.713 giáo dân, chiếm 7,21% dân số cả nước^[3]. Ở cơ sở, giáo dân sinh hoạt trong giáo xứ; hội đồng giáo xứ là cơ cấu mà giáo dân tham gia cùng các linh mục^[3]. Giáo hội còn có khoảng 200 dòng tu, tu hội, tu đoàn tính đến năm 2021^[1].

Nơi thờ tự và nghi lễ

Cơ sở tôn giáo của Công giáo gồm nhà thờ, nhà nguyện, cơ sở đào tạo, trụ sở tòa giám mục và cơ sở của các dòng tu^[1]. Với phần đông tín hữu, thánh lễ Chúa nhật là dịp chủ yếu để nghe Lời Chúa; nhiều gia đình còn đọc Lời Chúa trong các giờ kinh tối của gia đình^[3]. Các lễ Giáng sinh, Phục sinh là những lễ hội đã tiếp thu nét đẹp văn hóa dân tộc^[1]. Dịp Giáng sinh, Nhà thờ Lớn Hà Nội được trang hoàng, vườn hoa trước cửa nhà thờ có hoạt cảnh hang đá nơi Đức Mẹ sinh Chúa Giêsu; vào mỗi Chúa nhật, giáo xứ Chính Tòa Hà Nội có giờ học giáo lý và thánh lễ, và Xứ đoàn Thiếu nhi Thánh thể tổ chức hoạt động ngoại khóa cho các em^[6].

Công giáo Việt Nam có nét riêng trong quá trình tiếp biến với văn hóa Việt Nam, như tôn kính ông bà tổ tiên và hát Thánh ca bằng các làn điệu dân ca^[1]. Bản tổng hợp năm 2022 của Hội đồng Giám mục ghi nhận các giáo phận có người dân tộc thiểu số đã đẩy mạnh việc dịch Kinh Thánh sang tiếng dân tộc^[3].

Kiến trúc và đóng góp văn hóa

Nhà thờ đá Phát Diệm (Ninh Bình), Nhà thờ Lớn Hà Nội và Nhà thờ Đức Bà ở Thành phố Hồ Chí Minh là những công trình tiêu biểu mà Ban Tôn giáo Chính phủ nêu khi nói về đóng góp của Công giáo cho kiến trúc Việt Nam^[1]. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, quần thể Phát Diệm rộng 22 ha, khởi công năm 1875, do linh mục Phêrô Trần Lục (cụ Sáu) thiết kế cùng giáo dân xây dựng trong hơn 30 năm^[5]. Dù là công trình Công giáo, nhà thờ mang đậm kiến trúc đình chùa truyền thống với mái cong nhiều tầng, tháp chuông xây theo hình thức cổng tam quan; vật liệu chính là đá xanh từ Thanh Hóa, Ninh Bình và gỗ từ Nghệ An, miền núi Thanh Hóa^[5]. Quần thể gồm nhà thờ lớn, 5 nhà thờ nhỏ, Phương Đình, ao hồ và các hang đá nhân tạo, được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa từ năm 1988^[5]. Nhà thờ Lớn Hà Nội, nhà thờ chính tòa của Tổng giáo phận Hà Nội, được xây dựng từ năm 1884 đến 1888^[6].

Hiện nay

Theo số liệu tính đến tháng 12/2021 của Ban Tôn giáo Chính phủ, Giáo hội Công giáo Việt Nam có trên 7 triệu tín đồ, chiếm khoảng 7% dân số; 2 hồng y, 3 tổng giám mục đương nhiệm, 46 giám mục, hơn 5 nghìn linh mục triều và linh mục dòng, khoảng 32 nghìn nam nữ tu sĩ, khoảng 9 nghìn cơ sở tôn giáo và 11 cơ sở đào tạo, gồm 1 Học viện Công giáo và 9 đại chủng viện^[1]. Giáo hội tham gia các hoạt động từ thiện, y tế và giáo dục, nổi bật là giáo dục mầm non và dạy nghề; các hoạt động gồm mở lớp học tình thương, lập quỹ khuyến học, trao học bổng, mở phòng khám nhân đạo và cơ sở nuôi dưỡng trẻ em nghèo, người già neo đơn, người khuyết tật^[1].