Bà-la-môn giáo của người Chăm

Nguồn gốc và quá trình bản địa hóa

Bà-la-môn giáo là tôn giáo hình thành ở Ấn Độ, du nhập vào cộng đồng dân tộc Chăm từ rất sớm^[1]. Các nhà nghiên cứu cho biết tôn giáo này vào vương quốc Champa cổ từ những năm đầu Công nguyên, rồi được bản địa hóa để trở thành một tôn giáo dân tộc độc lập, khác xa nguyên bản^[2]. Người Chăm sàng lọc, lược bỏ những gì không phù hợp với đời sống dân chúng, thay vào đó các yếu tố bản địa, hình thành Bà-la-môn giáo của người Chăm^[1]. Vốn đề cao phụ quyền, tôn giáo này đã biến đổi nhiều khi vào xã hội mẫu hệ của người Chăm^[1].

Người Chăm theo Bà-la-môn giáo còn được gọi là Chăm Ahiér, đối ứng với Chăm Awal theo Bàni; một cách diễn giải biểu tượng thiêng Homkal cũng dựa trên cặp Awal/Bàni và Ahiér/Bà-la-môn^[3].

Quan niệm và biểu tượng tôn giáo

Giáo lý, giáo luật Bà-la-môn giáo của người Chăm ở Việt Nam không có hệ thống rõ ràng và không còn giữ nguyên vẹn các quy định nguyên thủy, mà hòa quyện vào phong tục, tập quán Chăm. Các nghi lễ cưới hỏi, tang ma và cúng bái đều mang tính bản địa^[1].

Homkal là biểu tượng thiêng liêng nhất, bắt nguồn từ biểu tượng Om của Hindu giáo, thường xuất hiện trong kinh sách, bùa chú và được trang trí trên đền tháp^[3]. Người Chăm cũng thờ Linga - Yoni, nhưng ở tháp Pô Klong Garai và Pô Rômê, theo quan niệm của người Chăm, đó là tượng của các vị vua được thần thánh hóa. Hằng năm họ tắm tượng, mặc y trang tượng trưng cho các ngẫu tượng ấy trong nghi lễ phụng tế^[3]. Mỗi dòng họ theo mẫu hệ còn có Kut, nơi nhập chín mảnh xương trán của người đã khuất và là nơi tổ tiên ngự trị^[3].

Chức sắc và đền tháp

Po Adhia (Cả sư) và Po Bac (Phó cả sư) là chức sắc cao cấp của đạo. Chỉ họ mới được diện kiến thần thánh trong đền tháp, tẩy uế nơi thiêng và hướng dẫn các nghi lễ tôn chức cho chức sắc cấp dưới. Basaih là đội ngũ tu sĩ chuyên nghiệp. Kadhar là thầy kéo đàn kanyi, hát tụng các vị thần, còn bà Pajau là bà bóng của cộng đồng; ngoài ra còn nhánh Maduen là các thầy vỗ trống paranưng^[3]. Kinh sách viết trên lá buông gọi là Agal Bac được Po Adhia lưu giữ để hành lễ^[3].

Cơ sở thờ tự chủ yếu là hệ thống đền, tháp cùng các miếu, lăng, dinh, nhà tự, chùa; ở Ninh Thuận và Bình Thuận có 42 cơ sở thờ tự, đa số đền, tháp có niên đại xa xưa và đã được công nhận là di tích^[1]. Tháp Chăm đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc và kỹ thuật xây dựng không mạch vữa. Đa số tháp có mặt bằng hình vuông, cửa mở về hướng đông, trên tường ngoài chạm hình hoa lá, chim muông, vũ nữ và thần thánh^[4].

Lễ hội Katê

Katê là lễ hội lớn nhất trong năm của đồng bào Chăm theo Bà-la-môn giáo, nhằm tưởng nhớ các vị thần, vị vua có công và tổ tiên, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu^[5]. Ở Ninh Thuận, lễ hội diễn ra tại các đền, tháp và làng Chăm; ngày 24/10/2022 (mùng 1 tháng 7 Chăm lịch), các đền, tháp Pô Inư Nưgar, Pô Klong Garai và Pô Rômê mở cửa làm các nghi thức truyền thống, hôm sau lễ hội tiếp tục tại làng, tộc họ và gia đình^[5]. Lễ hội của người Chăm Ninh Thuận được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2017^[5].

Ở Bình Thuận, lễ hội Katê được phục dựng từ năm 2005 tại tháp Pô Sah Inư (Phan Thiết) và được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 776/QĐ-BVHTTDL ngày 4/4/2022^[6]. Lễ hội thường tổ chức vào cuối tháng 6, đầu tháng 7 Chăm lịch, trong không gian rộng từ đền tháp đến làng, dòng họ và gia đình^[6]. Âm nhạc là thành tố chủ đạo của các nghi lễ như Katê, Cambur, Rija và lễ tang, với đàn kanyi, trống paranưng, kèn saranai cùng nhiều nhạc cụ khác do các nhánh chức sắc đảm nhiệm^[3].

Tổ chức và đời sống hiện nay

Hai tổ chức của người Chăm Bà-la-môn là Hội đồng Chức sắc Chăm Bà-la-môn tỉnh Ninh Thuận và Hội đồng Chức sắc Bà-la-môn giáo tỉnh Bình Thuận, đều được Nhà nước công nhận năm 2012, với nhiệm kỳ năm năm^[1]. Theo sách của Ban Tôn giáo Chính phủ năm 2022, người Chăm Bà-la-môn sống tập trung ở hai tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận (tên trước sáp nhập năm 2025), với hơn 66 nghìn người và hơn 400 chức sắc, chức việc. Cộng đồng có quan hệ quốc tế rất ít, sinh hoạt tôn giáo diễn ra khép kín trong đình, đền, tháp^[1].

Đời sống thường nhật cũng mang dấu ấn tôn giáo: người Chăm Bà-la-môn không ăn thịt bò, khẩu phần chia thành từng đĩa, và trong hôn nhân quyền chủ động thuộc về nhà gái, chàng trai sau lễ cưới ở rể tại nhà vợ^[4]. Cộng đồng cũng tham gia tích cực các hoạt động từ thiện xã hội, khuyến học và bảo vệ môi trường^[1].