Phật giáo ở Việt Nam

Du nhập và phát triển

Theo Ban Tôn giáo Chính phủ, Phật giáo được truyền vào Việt Nam từ những năm đầu Công nguyên^[1]. Các nghiên cứu chưa thống nhất mốc cụ thể: một bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho rằng Phật giáo du nhập từ trước Công nguyên, nhiều khả năng theo đường biển, và đến khoảng cuối thế kỷ II, Luy Lâu (Bắc Ninh) đã là một trung tâm Phật giáo quan trọng^[3]. Theo Thiền uyển tập anh được bài này dẫn lại, Luy Lâu có hơn hai mươi ngôi chùa và hơn 500 tăng sĩ^[3]. Ban Tôn giáo Chính phủ nêu thêm hai hướng truyền: Phật giáo Bắc tông vào Việt Nam qua đường bộ từ Trung Quốc, gắn với mốc năm 198 và các danh Tăng Ma Ha Kỳ Vực, Khâu Đà La^[2]; Phật giáo Nam tông được truyền từ Sri Lanka vào vùng Thủy Chân Lạp, nay là Đồng bằng sông Cửu Long, từ thế kỷ XIII^[2]. Khoảng giữa thế kỷ XVI, một số thiền sư phái Lâm Tế sang Việt Nam, địa phương tiếp nhận đầu tiên là vùng Bình Định ngày nay^[2].

Thời nhà Trần, Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập và phát triển, với tinh thần "hòa quang đồng trần", "cư trần lạc đạo"^[4]. Thời Pháp thuộc, phong trào chấn hưng Phật giáo do Hòa thượng Thích Khánh Hòa (1877–1947) khởi xướng từ miền Nam rồi lan rộng ra cả nước; năm 1951, Tổng hội Phật giáo Việt Nam được thành lập^[4].

Giáo lý và hệ phái

Kinh sách Phật giáo chia thành Tam tạng gồm Kinh tạng, Luật tạng và Luận tạng^[2]. Tứ diệu đế, gồm Khổ đế, Tập đế, Diệt đế và Đạo đế, là giáo lý căn bản; tham, sân, si, gọi là "tam độc", được nêu là nguyên nhân chính của khổ đau^[2]. Cốt lõi của giáo luật là Ngũ giới và Thập thiện, còn trong đời sống tăng đoàn có tinh thần Lục hòa^[2].

Phật giáo ở Việt Nam gồm các hệ phái Bắc tông, Nam tông (Nam tông Khmer và Nam tông Kinh) và Khất sĩ^[1]. Bắc tông là hệ phái "Bắc truyền", chủ trương linh động trong giới luật; Nam tông là hệ phái "Nam truyền" qua Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Campuchia^[2].

Chùa, tháp và ngày lễ

Phật giáo phát triển ban đầu theo đơn vị gia cư gọi là "trụ xứ tòng lâm", sau thành các dòng "Sơn môn" ở miền Bắc, "Môn phái" ở miền Trung và "Môn phong" ở miền Nam^[2]. Phật giáo cũng là môi trường để văn học, nghệ thuật, kiến trúc, điêu khắc phát triển; các công trình tiêu biểu gồm chùa Một Cột, chùa Phật Tích, tượng nghìn tay nghìn mắt ở chùa Bút Tháp và tượng La Hán ở chùa Tây Phương^[1].

Các ngày lễ lớn tính theo âm lịch gồm Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng (lễ Thượng nguyên), ngày 15/4 Đức Phật đản sinh, ngày 15/7 lễ Vu Lan và ngày 8/12 Đức Phật thành đạo^[2]. Đại lễ Phật đản, còn gọi là ngày Tam hợp, kỷ niệm Đức Phật đản sanh, thành đạo và nhập Niết bàn; theo phái Nam tông, ngày sinh là rằm tháng Tư, theo phái Bắc tông là mùng 8/4 âm lịch^[5]. Năm 2024, Giáo hội Phật giáo Việt Nam tổ chức Đại lễ Phật đản vào ngày 22/5, tức rằm tháng Tư, tại chùa Quán Sứ (Hà Nội) với nghi thức tắm Phật và đọc Thông điệp Phật đản^[5]. Năm 1999, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc công nhận Đại lễ Vesak là lễ hội văn hóa – tôn giáo quốc tế^[2]; Việt Nam đã đăng cai Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc các năm 2008, 2014 và 2019^[1].

Lễ Vu Lan vào rằm tháng Bảy bắt nguồn từ Kinh Vu Lan Bồn kể chuyện Tôn giả Mục Kiền Liên cứu mẹ; đây cũng là ngày Tự tứ sau ba tháng an cư kiết hạ của chư Tăng. Các nghi thức gồm cài hoa hồng, tụng kinh, dâng hương, thắp nến tri ân; lễ cũng là dịp ghi nhớ công ơn cha mẹ và tổ tiên^[6].

Tổ chức Giáo hội

Tháng 11/1981, Hội nghị Đại biểu Thống nhất Phật giáo họp tại chùa Quán Sứ, Hà Nội, với 168 đại biểu đại diện cho 9 tổ chức, hệ phái; hội nghị thống nhất lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam và thông qua Hiến chương^[1][2]. Cổng thông tin của Giáo hội ghi ngày thành lập là 07/11/1981; Văn phòng Trung ương đặt tại chùa Quán Sứ, còn Văn phòng Thường trực tại Thành phố Hồ Chí Minh đặt tại Thiền viện Quảng Đức^[4].

Theo Ban Tôn giáo Chính phủ (năm 2022), ở Trung ương có Hội đồng Chứng minh, Hội đồng Trị sự, 12 ban ngành chuyên môn và 1 Viện nghiên cứu Phật học; ở địa phương có 63 Ban Trị sự cấp tỉnh, thành phố và hơn 400 Ban Trị sự cấp huyện. Đại hội đại biểu Phật giáo toàn quốc họp 5 năm một kỳ và đã trải qua 9 kỳ^[1].

Hiện nay

Theo số liệu tính đến tháng 12/2021 của Ban Tôn giáo Chính phủ, Giáo hội Phật giáo Việt Nam có 54.169 tăng ni (gồm 40.095 Bắc tông, 7.028 Nam tông Khmer, 1.754 Nam tông Kinh và 5.284 Khất sĩ), 18.544 cơ sở thờ tự và khoảng 14 triệu tín đồ đã quy y, bên cạnh nhiều người có tình cảm với Phật giáo^[1]. Giáo hội còn có 165 Tuệ Tĩnh đường, 64 trung tâm nuôi trẻ mồ côi và trên 1.000 lớp học tình thương^[1].