Cristoforo Borri và tập ký sự về xứ Đàng Trong (in năm 1631)

Tác giả và thời gian ở Đàng Trong

Cristoforo Borri (1583 – 1632) sinh ở Milan trong một gia đình có vị thế, gia nhập Dòng Tên và thụ phong linh mục năm 1601. Ông cũng là nhà toán học, thiên văn học và hàng hải^[3][4]. Theo Báo Công giáo và Dân tộc, ông cùng linh mục Pedro Marquez từ Macau đến Đàng Trong năm 1616, thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên^[3]. Bài của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An ghi năm đến là 1618^[1], còn Wikipedia tiếng Anh ghi ông ở Hội An từ 1618 (hoặc cuối 1617) đến 1622, dưới tên "Bruno"^[4]. Năm 1622 ông rời Đàng Trong sang Macau, sau đó về Bồ Đào Nha rồi Roma, mất ở Roma năm 1632^[1][3]. Ngoài Hội An, ông cùng các linh mục Francesco Buzomi và Francisco de Pina lập cơ sở truyền giáo ở Nước Mặn (Quy Nhơn) dưới sự bảo trợ của trấn thủ Trần Đức Hòa^[3].

Tập ký sự và các bản dịch

Tác phẩm của ông có tên Relatione della nuova missione delli PP. della Compagnia di Giesù al Regno della Cocincina, in ở Roma năm 1631^[3][4]. Theo bài trên Báo Công giáo và Dân tộc, bản thảo tiếng Ý dài khoảng 20.000 từ, mô tả vùng từ Quảng Trị đến Phú Yên^[3]. Trần Quốc Anh cho biết sách in năm 1631 nhưng Borri viết vào khoảng 1621 – 1622, và sau đó bổ sung một chương về Đàng Ngoài (1626 – 1627)^[6]. Trong vòng hai năm sau khi in, sách được dịch sang nhiều thứ tiếng: Pháp (1631), Latinh (1632), Hà Lan (1632), Đức (1633) và Anh. Sau này sách còn nằm trong các bộ sưu tập du ký năm 1704 và 1793^[3][4].

Bản tiếng Việt được nhóm dịch giả Hồng Nhuệ, Nguyễn Khắc Xuyên, Nguyễn Nghị dịch và chú thích, Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh phát hành với tên Xứ Đàng Trong năm 1621^[1]. Các nguồn ghi năm in khác nhau (1997 hoặc 1998, và một lần in lại năm 2014 với tựa Tường trình về Xứ Đàng Trong)^[1][2][6]. Theo bài của Trung tâm Hội An, sách là một dạng địa chí về Đàng Trong nhìn từ bên ngoài, gồm 13 phần về quốc hiệu, vị trí địa lý, khí hậu, đất đai, phong tục, lực lượng quân sự, thương mại và các nội dung khác^[1].

Hội An và chính sách mở cửa

Trong tập ký sự, Borri mô tả vùng ven biển có hơn sáu mươi cảng trong khoảng hơn một trăm dặm. Cảng đẹp nhất, nơi mọi người ngoại quốc đều tới và có hội chợ nổi tiếng, thuộc tỉnh Quảng Nam^[1]. Ông cũng chép về việc dân địa phương lấy tổ chim yến làm gia vị^[1]. Một bài khác của cùng trung tâm về chúa Nguyễn Phúc Nguyên dẫn lời Borri rằng chúa không đóng cửa trước quốc gia nào, để cho người ngoại quốc tự do, và người Đàng Trong không sợ nước nào. Borri đối chiếu thái độ này với Trung Hoa^[2]. Tác giả bài ấy dùng đoạn văn làm chứng cứ cho chính sách giao thương cởi mở, và nhắc rằng cơ quan ngoại thương Ty Tàu vụ ở dinh Quảng Nam có 185 người, một số liệu được dẫn lại từ một tác giả khác^[2].

Tên gọi "Cocincina"

Borri cũng là một trong những người giải thích tên gọi Cocincina. Ông viết rằng người Bồ Đào Nha ghép từ Coci mà người Nhật dùng để gọi An Nam với Cina, để phân biệt với Cochin ở Ấn Độ. Theo Huỳnh K. Nho và Trần Thanh Ái, có thể ông nghe người Nhật đọc chữ Giao Chỉ, nhưng thuyết này gặp khó về niên đại, vì tên Chinacochim đã xuất hiện trên bản đồ Cantino năm 1502^[5]. Các tác giả cũng lưu ý rằng trong tài liệu của các giáo sĩ đầu thế kỷ XVII như Borri và Rhodes, chữ này chỉ xứ Đàng Trong, nhưng từ năm 1861 chỉ còn dùng cho Nam Kỳ lục tỉnh^[5].

Tiếng Việt qua mắt người ngoại quốc

Trần Quốc Anh dẫn việc Borri than phiền rằng học tiếng Việt khoảng sáu tháng thì nói được, nhưng muốn đọc thông viết thạo thì mất ít nhất bốn năm^[6]. Ông xếp Borri (1622) vào số các giáo sĩ thời đầu ghi lại những từ quốc ngữ đầu tiên, phần lớn là tên người và địa danh, thường viết các âm tiết liền nhau^[6]. Bài của Trung tâm Hội An cũng cho rằng ông góp phần vào tiến trình La Tinh hóa tiếng Việt^[1]. Trần Quốc Anh nhấn mạnh chữ quốc ngữ không phải sản phẩm của riêng một người, mà là thành quả của nhiều thừa sai người Bồ Đào Nha và người Ý, cùng phần đóng góp của người Việt^[6].

Cách dùng tư liệu

Tập ký sự là cái nhìn của một giáo sĩ châu Âu, không phải nghiên cứu chuyên sâu. Phần ông kể về chúa Nguyễn, hội chợ hay quân đội cần được đối chiếu với tư liệu Việt Nam và các ghi chép khác cùng thời. Nhiều số liệu trong sách chưa được các bài trên kiểm chứng. Cuốn sách được xem là một trong những nguồn tốt nhất về Đàng Trong đầu thế kỷ XVII nhờ mô tả khá chi tiết về địa lý, chính trị và tình hình Giáo hội^[3][4]. Wikipedia tiếng Anh nêu ấn bản Views of Seventeenth-Century Vietnam do Olga Dror và K. W. Taylor biên soạn (Cornell, 2006) trong mục tài liệu về ông^[4].