Nguyễn Cư Trinh (1716–1767): vụ Đá Vách, truyện Sãi Vãi và việc mở đất ở Tây Nam Bộ

Xuất thân và con đường làm quan

Nguyễn Cư Trinh (1716–1767), tên thật Nguyễn Đăng Nghi, hiệu Đạm Am, quê ở xã An Hòa, huyện Hương Trà, xứ Thuận Hóa, nay thuộc thành phố Huế^[1][6]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, dòng họ ông vốn mang họ Trịnh; cha ông là Nguyễn Đăng Đệ được chúa Nguyễn Phúc Chu ban họ Nguyễn, còn ông nổi tiếng văn thơ từ nhỏ^[2]. Năm 1740 ông đỗ Hương cống, được bổ Tri phủ Triệu Phong rồi thăng văn chức^[2][4]. Năm 1750 ông giữ chức Tuần phủ Quảng Ngãi, tước Nghi Biểu hầu^[1][6].

Đá Vách và truyện Sãi Vãi (1750)

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát (1738–1765), một nhóm người thiểu số ở Đá Vách nổi dậy quấy phá Quảng Nghĩa trong thời gian dài. Chúa cử Nguyễn Cư Trinh làm Tuần phủ để dẹp, nhưng địa thế hiểm trở khiến quan quân e ngại. Ông soạn bài vè Sãi Vãi để cổ vũ tinh thần quân dân; khi quân tiến đến sào huyệt, nhóm nổi dậy bỏ chạy. Ông không rút quân mà lập trại, mở đồn điền, giữ các điểm xung yếu, rồi phủ dụ những người ra hàng để họ yên tâm làm ăn^[1][2]. Wikipedia tiếng Việt gọi nhóm này là người Hré và xếp Sãi Vãi vào các vè chữ Nôm của ông, song không ghi năm soạn^[6].

Vũ Đức Liêm, trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, trích một đoạn Sãi Vãi (bản lưu ở thư viện Đại học Yale, đề năm 1750) nói đường phía tây và phía bắc khó đi, đường phương nam tuy không xa nhưng đáng ngại vì quân Đá Vách. Tác giả xem đó là cách nhìn không gian của một người đang chuẩn bị mở rộng lãnh thổ, và cho biết ông còn dựng hệ thống phòng thủ ở Quảng Ngãi để củng cố biên giới phía tây trước khi mở đất dọc vùng sông Mekong^[5].

Mở đất ở phía Nam (1753–1757)

Theo bài năm 2021 của Báo Pháp luật Việt Nam, năm 1753 chúa Nguyễn cử Cai đội Thiện Chính làm thống suất, Nguyễn Cư Trinh làm tham mưu, điều năm dinh đánh vua Chân Lạp là Nặc Nguyên; người Côn Man vốn bất bình với triều đình Chân Lạp đứng về phía quân Việt. Năm 1756 Nặc Nguyên thua, chạy sang Hà Tiên và dâng hai phủ Tầm Bôn (nay là Tân An) và Lôi Lạp (nay là Gò Công). Chúa ban đầu chưa chấp thuận; ông tâu nên nhận hai phủ trước để củng cố hai dinh Trấn Biên và Phiên Trấn, rồi xin cho người Côn Man định cư ở đó^[1]. Vũ Đức Liêm, dẫn Đại Nam thực lục, ghi rằng trong cuộc viễn chinh 1756 ông nói việc dùng binh chẳng qua để trừ kẻ đầu sỏ và mở thêm đất, đồng thời hiến kế “tàm thực” (tằm ăn dâu) để dần mở rộng vào khu vực sông Mekong^[5].

Năm 1757, theo bài báo trên, Nặc Nhuận dâng đất Ba Thắc và Trà Vang, còn Nặc Tôn dâng đất Tầm Phong Long giữa sông Tiền và sông Hậu. Ông cho dời dinh Long Hồ đến xứ Tầm Bào, lập các đạo Đông Khẩu (Sa Đéc), Tân Châu, Châu Đốc^[1]; một bài khác của Đông Sơn kể thêm Kiên Giang và Long Xuyên^[3]. Các nguồn không thống nhất về tên đất và mốc thời gian: hai phủ được ghi là Tầm Bôn và Lôi Lạp (bài 2021), Tầm Đôn và Xoi Rạp (bài 2016), còn Wikipedia ghi Lôi Lạt và cho biết cuộc chinh phạt diễn ra 1753–1756, trong khi thời gian ông trấn giữ miền Nam kéo đến 1759^[1][3][6]. Tất cả các nguồn này viết bằng tiếng Việt, từ phía Đàng Trong; bài chưa đối chiếu với ghi chép của phía Chân Lạp.

Chính sách trị dân

Đông Sơn kể năm 1751 ông dâng sớ nêu bốn tệ gây hại cho dân: thuế má phiền nhiễu, quan lại bòn rút qua việc xét án, lậu đinh trốn thuế và bắt dân cống nạp đồ quý lạ; chúa không làm theo nên ông xin từ chức^[3]. Ở Gia Định, ông đặt lệ thuyền khi gần nhau phải hô “bát” và đi bên tay phải, quy định trách nhiệm khi va chạm; chủ thuyền phải khắc quê quán, họ tên lên thuyền và ghi sổ để hạn chế cướp sông^[3]. Năm 1765, khi Nguyễn Phúc Thuần lên ngôi chúa và Trương Phúc Loan bắt đầu chuyên quyền, ông giữ chức Lại bộ kiêm Tào vận sứ và thẳng thắn trách Loan khi y triệu các quan đến nhà riêng bàn việc; bài báo cho rằng Loan căm giận nhưng không dám hại ông, và lời cảnh báo của ông sau này ứng nghiệm. Ông mất năm 1767^[2].

Phong tặng và di tích

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, sau khi mất ông được truy tặng Tá lý công thần; đời Minh Mạng được truy tặng Khai quốc công thần, Hiệp biện Đại học sĩ, tước Tân Minh hầu và cho thờ tòng tự ở Thái miếu Huế^[1]. Thụy hiệu được ghi là Văn Cách trong bài này, nhưng là Văn Khác ở Wikipedia và bài trên Xưa & Nay^[1][4][6]. Tại Công Thần miếu ở Vĩnh Long, nơi thờ 34 vị thần gồm nhiên thần và nhân thần, ông thuộc hàng Trung đẳng thần; miếu còn giữ ba đạo sắc: hai đạo ngày 7 và 10 tháng 12 năm Thiệu Trị thứ 7 (1847) và một đạo ngày 3 tháng 7 năm Tự Đức thứ 3 (1850), mỗi lần gia thêm mỹ tự^[4]. Khu mộ ở huyện Phú Lộc (Huế) được xếp hạng di tích quốc gia năm 1998 theo Báo Pháp luật Việt Nam; Wikipedia ghi số quyết định mang năm 1999 nhưng ngày ban hành năm 1998^[1][6].

Đánh giá

Báo Pháp luật Việt Nam dẫn Lê Quý Đôn đánh giá sự nghiệp văn chương của ông gắn với chí khí kinh bang tế thế^[1]; bài khác của Đông Sơn dẫn Vương Hồng Sển xếp ông cùng Mạc Thiên Tứ vào hàng công thần lớn nhất đời ấy ở Nam Bộ, còn Ca Văn Thỉnh cho rằng ông có ảnh hưởng sâu ở Sài Gòn và Nam Bộ từ giữa thế kỷ XVIII^[3]. Vũ Đức Liêm nhìn việc làm của ông và Mạc Thiên Tứ như những “dự án văn minh” thiết lập hạ tầng quyền lực nhà nước ở vùng biên Đàng Trong, đồng thời nhắc việc ông giao lưu thơ văn với tao đàn Chiêu Anh Các ở Hà Tiên^[5]. Phần lớn nhận định trên mang tính ngợi ca và đến từ báo chí hoặc từ cách nhìn của Đàng Trong, nên bài chỉ trình bày, không xếp hạng.