Chúa Trịnh Cương (1686–1729) và các cải cách thời Vĩnh Thịnh – Bảo Thái

Nối ngôi chúa và dựng bộ máy phủ chúa

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Trịnh Cương là chắt của chúa Trịnh Căn, được các đại thần Nguyễn Quý Đức và Đặng Đình Tướng tiến cử. Năm 1709 Trịnh Căn mất, ông nối ngôi và được nhà Lê phong Nguyên soái tổng quốc chính An Đô vương; tháng 9 năm 1714 ông được tiến phong Thượng sư An vương^[1]. Nguồn này gọi ông là con trưởng của Trịnh Bính, còn Wikipedia tiếng Việt ghi ông là con thứ hai nhưng được coi là người nối dòng chính, sinh ngày 9/7/1686^[3].

Việc đầu tiên là chấn chỉnh quan lại: năm 1710 ông ban sáu điều răn, điều đầu cấm đại thần cậy quyền thế; năm 1719 định lại phép khảo công^[1]. Wikipedia cho biết tháng 9 năm 1718 ông đặt Lục phiên ngay trong phủ chúa; từ đó chính lệnh về tài sản, thuế khóa, binh lính ở các trấn thuộc về lục phiên, còn Lục bộ của triều đình chỉ còn hư danh^[3]. Về quân đội, bảo tàng kể năm 1722 ông vận động người trong họ giao lại binh quyền rồi lập sáu quân doanh, mỗi doanh 800 người; Wikipedia đặt việc lập sáu quân vào năm 1721^[1][3].

Ruộng đất và thuế khóa

Bảo tàng dẫn nhận xét của chính Trịnh Cương rằng ruộng tư của người nghèo phần nhiều lọt vào tay nhà hào phú, người dân nợ nần, trốn nợ ngày một nhiều. Để đối phó, năm 1711 ông cấm quyền quý và hào phú khoanh đất lập trang trại, đồng thời đặt lại phép chia ruộng công theo thể lệ thời Hồng Đức. Năm 1715 ông cho đo đạc ruộng công tư, và các năm 1719–1720 bắt các xã làm lại sổ ruộng^[2].

Năm 1722–1723, theo bảo tàng, ông bãi phép “bình lệ” thu thuế theo mức định sẵn, thay bằng phép tô – dung – điệu; điểm đáng chú ý là ruộng tư lần đầu phải nộp thuế. Thuế điệu thu hai kỳ hạ và đông, tiền được dùng thuê người đắp đê, nạo mương thay cho việc bắt đi lao dịch^[2]. Wikipedia cho biết Nguyễn Công Hãng được giao soạn phép này từ năm 1721 và bàn định xong năm 1722; thuế ruộng tư nhẹ hơn ruộng công, nhưng đến năm 1728 triều đình sai quan chia ruộng làm ba bậc để đánh thuế, và theo nguồn này phép mới nặng hơn phép cũ^[3]. Các mốc 1711, 1716 (chia đều thuế đinh và điền), 1721, 1722 và 1723 xuất hiện ở các nguồn khác nhau nên khó chọn một “năm cải cách”.

Tạp chí Quản lý nhà nước, trong bài giới thiệu một chuyên khảo năm 2022, nêu rằng cuộc cải cách tài chính của Trịnh Cương (1716–1729) được đánh giá là một trong mười cuộc cải cách tiêu biểu của lịch sử phong kiến Việt Nam và là cuộc cải cách tài chính duy nhất thời cổ trung đại^[5]. Đây là đánh giá của các tác giả chuyên khảo, được thuật lại.

Vùng núi, biên giới và quan hệ với nhà Thanh

Nguyễn Minh Tường cho biết năm 1726 Trịnh Cương, sau khi các phiên thần về kinh kêu khổ, hạ lệnh giảm các sở tuần ty và thuế phụ ở Cao Bằng; năm 1727 ông cho tha các thứ thuế thổ sản ngoài tô và dung ở vùng dân tộc thiểu số. Tác giả cũng nêu việc triều đình giới hạn số phu mỏ người Hoa ở mỗi mỏ (300, 200 hoặc 100 người) vì lo sinh biến^[4]. Bảo tàng ghi thêm việc ông buộc các quan trấn biên phải ra lỵ sở, đặt lưu trú ở Tuyên Quang, Hưng Hóa và năm 1723 cho vẽ lại bản đồ Đàng Ngoài gồm 13 đạo^[1].

Với nhà Thanh, bảo tàng viết cuối năm 1719 sứ Thanh đòi vua Lê làm lễ ba lần quỳ chín lần vái khi nhận sắc phong; Trịnh Cương không chấp nhận và sau nhiều lần tranh luận, sứ phải theo lệ cũ của Đại Việt. Về đất Vị Xuyên, Thủy Vĩ bị chiếm từ năm 1668, nhà Thanh trả 80 dặm năm 1726 và 40 dặm, kể cả mỏ đồng Tụ Long, năm 1728^[2]. Wikipedia mô tả chi tiết hơn: việc trả đất năm 1728 diễn ra sau khi Trịnh Cương gửi quốc thư bày tỏ lòng thành thờ nước lớn, nhưng khi nhận sắc thư, sứ Thanh vẫn buộc vua Lê hành lễ ba quỳ chín khấu. Đây là cách thuật lại theo sử Việt; tư liệu phía nhà Thanh chưa được đọc^[3].

Thi cử và văn chương

Bảo tàng ghi năm 1726, theo lời tâu của Nguyễn Công Cơ, Trịnh Cương cho thi lại khoa hương cống vì nhiều con em quyền thế đỗ không thực tài, đánh hỏng 28 người^[1]. Ông cũng cho phép dân yết bảng khen chê quan địa phương năm 1725^[1]. Trịnh Cương còn là nhà thơ: theo Nguyễn Mạnh Hoàng, ông để lại tập “Lê triều ngự chế quốc âm thi”, thơ khắc ở nhiều danh thắng; năm 1718 ông ra lệnh cấm khắc, in, lưu hành truyện Nôm nhưng bản thân và các chúa Trịnh vẫn chuộng thơ Nôm^[6].

Mặt trái và đánh giá

Wikipedia cho biết những năm cuối đời Trịnh Cương ham tuần du, cho xây hành cung ở Cổ Bi và phủ Kim Thành, khiến dân chịu sưu dịch; năm 1729 đê Cự Linh vỡ nhưng việc sửa đường phục vụ chuyến đi vẫn tiếp tục^[3]. Ngày mất cũng không thống nhất ngay trong bài này: thông tin tóm tắt ghi 20/12/1729, còn phần nội dung ghi 16/1/1730, ở tuổi 43 hoặc 44^[3]. Phan Huy Chú khen thời này pháp độ đầy đủ, còn sử thần nhà Nguyễn coi giai đoạn Vĩnh Thịnh là thời tương đối yên ổn^[3].