Cù lao Phố (Nông Nại đại phố, Biên Hòa) thế kỷ XVII–XVIII

Vị trí và tên gọi

Cù lao Phố là một cù lao phù sa giữa hai nhánh sông Đồng Nai, ở vùng Biên Hòa cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai; các bài báo cũ gọi là xã Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa, còn Wikipedia tiếng Việt xếp vào phường Trấn Biên^[3][4]. Nơi này từng có nhiều tên: Nông Nại đại phố, Đông Phố, Giản Phố và Cù Châu^[3][4]. Wikipedia cho biết các nguồn không thống nhất giữa “Đông Phố” và “Giản Phố”: có học giả cho rằng “Đông Phố” là chữ đọc nhầm từ “Giản Phố”, nhưng các sách thời Nguyễn đều dùng “Đông Phố”^[4]. Diện tích được nêu khác nhau: Công an nhân dân ghi 6,6 km² và khoảng 12.400 dân (số liệu năm 2015), còn Wikipedia ghi khoảng 694,65 ha, tức gần 6,95 km²^[3][4].

Nhóm người Hoa đến năm 1679

Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, khoảng năm 1679 tướng nhà Minh Trần Thượng Xuyên dẫn theo chừng 3.000 binh sĩ cùng gia quyến và 50 chiến thuyền xin chúa Nguyễn che chở; ông được giao đến vùng Biên Hòa, lập xã Thanh Hà ngay trên Cù lao Phố^[1]. Công an nhân dân ghi chúa Nguyễn Phúc Tần cho nhóm này định cư ở Bàn Lân và nói trước đó đã có người Việt làm nghề dệt, nuôi tằm, làm gốm, đúc đồng ở đây^[3]. Tên Bàn Lân còn được viết là Bàng Lân tùy nguồn^[1].

Thương cảng thế kỷ XVII–XVIII

Báo Sài Gòn Giải Phóng dẫn Trịnh Hoài Đức rằng tàu nước ngoài đến đậu, thương nhân trong vùng mua hàng và đặt hàng cho chuyến về; sách Đại Nam nhất thống chí được dẫn để mô tả nhà ngói mọc dọc sông và ba con phố^[1]. Công an nhân dân thuật lại cảnh phố sá dọc sông dài khoảng năm dặm, nhà ngói, lầu gác và ba trục đường chính lát đá, và nói cảng này là nơi sầm uất nhất ở phương Nam trong gần một thế kỷ, từ 1679 đến 1776^[3]. Hàng xuất đi gồm lúa gạo, cá khô, dược liệu, ngà voi, mật ong; hàng nhập gồm tơ lụa, đồ xa xỉ, gạch ngói, hương và giấy cúng, theo bài này, và tàu đến từ Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ, Mã Lai^[3]. Báo Sài Gòn Giải Phóng bản năm 2017 lại ghi tàu Nhật, Hoa và châu Âu qua lại^[2]. Hai bài khác nhau về việc có tàu châu Âu hay không, và bài này không chọn bên nào.

Di tích còn lại

Chùa Ông (Thất phủ Cổ miếu) dựng năm 1684, được xếp hạng di tích quốc gia năm 2011, lễ hội ngày 13–15 tháng Giêng âm lịch được công nhận di sản phi vật thể quốc gia^[1]. Đình Tân Lân thờ Trần Thượng Xuyên (nhân dân gọi là Đức Ông), người mất khoảng năm 1720 và được chôn ở phía bắc dinh Trấn Biên; Wikipedia mô tả đình đánh dấu nơi nhóm ông định cư đầu tiên^[1][4]. Chùa Đại Giác: Báo Sài Gòn Giải Phóng cho biết khởi thủy là am tranh năm 1412, xây lại khoảng năm 1665 và được vua Gia Long sau này cúng tượng A Di Đà lớn, trong khi Wikipedia chỉ ghi chùa dựng cuối thế kỷ XVII, không rõ người xây^[1][4]. Ngoài ra có đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, và ngày giỗ ông (16 tháng 5 âm lịch) là lễ lớn của địa phương^[2]. Bài báo năm 2017 nhắc một ngôi đình tên “Bình Quang”, còn Wikipedia nhắc đình “Bình Kính”, nơi tạm quàn linh cữu ông trước khi đưa về Quảng Bình; các nguồn không nói rõ có phải cùng một đình^[2][4].

Biến cố và suy tàn

Năm 1747, theo Công an nhân dân và Wikipedia, một nhóm thương nhân Phúc Kiến do Lý Văn Quang, tự xưng “Giản Phố đại vương”, tấn công trụ sở dinh Trấn Biên và giết viên chỉ huy; cuộc nổi dậy bị dẹp nhưng gây thiệt hại nặng^[3][4]. Đòn quyết định là chiến sự giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh. Công an nhân dân ghi giai đoạn 1776–1779, Wikipedia ghi 1776–1777; theo Wikipedia, quân Tây Sơn vào Gia Định, chiếm Cù lao Phố, dỡ nhà cửa, gạch đá và lấy tài vật^[3][4]. Công an nhân dân thuật lại cảnh nhà cửa, chợ, đường sá hư hại, dân bị giết, và dẫn Trịnh Hoài Đức tả nơi đây sau đó như đất hoang, dân cư chỉ còn chưa đến một phần trăm so với trước; nguồn này không nêu ai ra lệnh cho đợt phá hủy năm 1776^[3]. Thương nhân người Hoa sau đó chuyển về Chợ Lớn và Sài Gòn, thương mại dồn về Chợ Lớn, Mỹ Tho^[3][4]. Báo Sài Gòn Giải Phóng bản năm 2017 ghi khoảng năm 1698 một nhóm người Hoa rời Cù lao Phố lập làng Minh Hương ở khu vực Quận 5 ngày nay, còn phần chính của Wikipedia đặt việc người Hoa chuyển về Chợ Lớn sau 1776; hai mốc không nhất thiết mâu thuẫn nếu có nhiều đợt di chuyển, nhưng các nguồn không nói rõ^[2][4].

Từ làng đến phường

Công an nhân dân cho biết đến năm 1836 Cù lao Phố có 13 thôn, khoảng 2.000 dân; năm 1879 người Pháp gộp thành ba làng và khoảng năm 1928 hợp thành một làng Hiệp Hòa^[3]. Cù lao hiện có nhiều đình, chùa, tịnh xá, miếu; theo bài năm 2015 có 11 đình, 6 chùa, 3 tịnh xá, 3 miếu và 1 thánh thất Cao Đài, trong đó 3 nơi là di tích quốc gia^[3]. Công an nhân dân viết rằng sau cuộc kinh lược của Nguyễn Hữu Cảnh năm 1698, Cù lao Phố được chọn làm trung tâm hành chính của vùng đất mới, còn Báo Sài Gòn Giải Phóng dẫn năm 1698 là năm lập dinh Trấn Biên^[1][3].