Cảng thị Thanh Hà (Huế) thời chúa Nguyễn

Vị trí và bối cảnh

Thanh Hà nằm ở hạ lưu sông Hương, gần cửa biển Thuận An, nay thuộc thành phố Huế. Theo Trần Thị Tuyết Nhung và Liu Chang Lin, cảng giữ vai trò cửa ngõ giao thương của đô thành Phú Xuân, nối với hệ thống sông Hương, sông Bồ, sông Ô Lâu, sông Hiếu, sông Thạch Hãn; thuyền buôn nước ngoài có thể vào qua cửa Thuận An hoặc cửa Tư Hiền^[1]. Nguyễn Văn Kim xếp Thanh Hà (Huế) ở phía bắc cùng Nước Mặn (Bình Định) ở phía nam vào nhóm thương cảng vừa phát triển độc lập vừa có quan hệ tương hỗ với Hội An trong hệ thống cảng miền Trung của Đàng Trong; sang thế kỷ XVIII, ông viết, các cảng như Đồng Nai, Sài Gòn, Hà Tiên cũng trở nên trọng yếu^[3].

Hình thành: từ làng chợ đến phố của người Hoa

Theo Hoàng Thị Anh Đào, Thanh Hà ra đời từ một làng quê vốn đã có chợ làng ở vị trí thuận tiện cả đường bến lẫn đường thuyền; lúc đầu chỉ là hai dãy phố lợp tranh ở phía tây con đường làng Minh Thanh, quay mặt ra sông. Sau khi chiếm được bãi đất bồi, Hoa thương dựng thêm dãy nhà đối diện, và đến năm 1700 họ xây phố bằng gạch, lợp ngói để tránh hỏa hoạn^[2]. Nhung và Liu cho rằng cảng hình thành khoảng nửa đầu thế kỷ XVII và phát triển mạnh trong các thế kỷ XVII–XVIII dưới thời chúa Nguyễn; Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục ghi thương nhân người Hoa buôn bán thường xuyên ở đây^[1]. Hai tác giả này nhấn mạnh vai trò của người Hoa: sau biến động cuối Minh đầu Thanh và loạn Tam Phiên (1673–1681), nhiều người di cư xuống Đông Nam Á, một bộ phận theo đường biển vào cửa Thuận An rồi ngược sông Hương đến Thanh Hà; từ giữa thế kỷ XVII nhiều người chuyển từ buôn bán tạm cư sang định cư, mua đất lập phố^[1]. Gia phả họ Trần ở Thanh Hà được dẫn cho biết tổ tiên là Trần Dưỡng Thuần, người Phúc Kiến, đến khoảng giữa thế kỷ XVII; khu phố của người Hoa được gọi là "Đại Minh phố khách" hay "phố Khách"^[1]. Về hành chính, phố lúc đầu thuộc Hội An (Quảng Nam), về sau gọi là Minh Hương xã – Thanh Hà phố^[2].

Chính sách của chúa Nguyễn và hàng hóa

Theo Hoàng Thị Anh Đào, chúa Nguyễn thi hành chính sách ngoại thương cởi mở hơn chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, bảo hộ và khuyến khích thương khách nước ngoài, nhất là người Hoa^[2]. Nhung và Liu cho biết dưới thời Nguyễn Phúc Chu, triều đình cho phép người Hoa lập "phường" riêng để buôn bán và phát triển thủ công nghiệp; người Hoa tổ chức theo các bang hội quê quán Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam^[1]. Hàng xuất khẩu gồm hồ tiêu, cau, trầm hương, yến sào, ngà voi, sừng tê giác; hàng nhập gồm lụa, gấm vóc, đồ sứ, đồ đồng, trà, giấy và thuốc bắc; người Hoa còn ứng vốn, đặt hàng trước cho người sản xuất^[1]. Hoàng Thị Anh Đào kể thêm: tàu Nhật Bản, Trung Quốc và các nước phương Tây (Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp) đến buôn bán, nhưng người phương Tây không dựng cửa hiệu; chỉ riêng thuyền Macao trong hai năm đã chở đến Thanh Hà 15 vạn cân hợp kim có kẽm để đúc tiền; thương nhân Thanh – Nghệ, Sơn Nam cũng đưa hàng đường thủy vào đây^[2]. Bài này cho rằng nếu Hội An là trung tâm phân phối hàng hóa của Đàng Trong thì Thanh Hà là nơi trao đổi, thu gom và trung chuyển; số thuế thu được từ hàng hóa là nguồn tài chính đáng kể cho chính quyền họ Nguyễn^[2].

Suy tàn và chuyển sang Bao Vinh

Nhung và Liu cho biết đến đầu thế kỷ XIX lòng sông bồi lắng khiến tàu lớn khó cập bến, trong khi nhu cầu giao thương gần kinh thành tăng lên; nhiều Hoa thương chuyển sang Bao Vinh và khu chợ Dinh – Gia Hội, còn Bao Vinh trở thành trung tâm thương mại quan trọng của Thuận Hóa trong thế kỷ XIX^[1]. Hoàng Thị Anh Đào cũng viết Bao Vinh ra đời muộn hơn Thanh Hà và là khu thương mại lớn nhất của kinh kỳ thế kỷ XIX, nơi Hoa thương mua đất mặt tiền của các dòng họ để lập phố hai dãy đối diện^[2]. Vì hai khu phố nối tiếp nhau về địa bàn và chức năng, cả hai nghiên cứu đều gọi chung là cảng thị hay phố cảng Thanh Hà – Bao Vinh^[1][2].

Dấu tích còn lại

Theo Nhung và Liu, ở Thanh Hà và Bao Vinh còn chùa Bà (Thiên Hậu cung) thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị thần che chở thương nhân và ngư dân; chùa Ông thờ Quan Công; cùng các hội quán, đền miếu và nhà cổ^[1]. Hoàng Thị Anh Đào nhắc đến chợ cổ và những ngôi nhà cổ ở Bao Vinh, đồng thời đề xuất các biện pháp bảo tồn khu phố cổ này như rà soát quy hoạch, trùng tu nhà cổ, phát triển du lịch cộng đồng và khôi phục nghề truyền thống^[2].